Femur başı kayması, ergenlerde kalça büyüme plağı hizasında görülen ve bazen yalnızca diz ağrısıyla kendini gösteren bir durumdur. Belirtiler, tanı, tedavi ve takip.
Bu sayfada 8 başlık
Femur başı kayması (tıbbi adıyla femur başı epifiz kayması), ergenlik çağındaki çocuklarda uyluk kemiğinin üst ucundaki büyüme plağı hizasında femur başının kemiğin boyun kısmına göre geriye ve aşağıya doğru kaymasıdır. En sık 10-16 yaş arasında, hızlı büyüme döneminde görülür; kalça, kasık, uyluk ya da yalnızca diz ağrısı ve topallama ile kendini gösterebilir. Ağrı dize yansıyabildiği için gözden kaçabilir; bu nedenle kalça ya da diz ağrısı ve topallaması olan bir ergende kalçanın da muayene edilmesi ve gerekirse iki kalçayı içeren röntgen çekilmesi önemlidir.
Femur başı kayması acil değerlendirme gerektiren, ancak erken fark edildiğinde iyi planlanmış bir tedaviyle yönetilebilen bir durumdur. Bu yazıda belirtileri, tanı yöntemlerini, tedavi seçeneklerini ve uzun dönem takibi ailelere yönelik sade bir dille ele alıyoruz.
Femur başı kayması nedir, neden olur?
Çocuklarda kemiklerin uç kısımlarında büyümeyi sağlayan, kıkırdaktan oluşan büyüme plakları bulunur. Ergenlikteki hızlı büyüme döneminde bu plaklar daha geniş ve mekanik olarak daha zayıftır. Kalçadaki büyüme plağına binen yük plağın taşıyabileceğinden fazla olduğunda, femur başı yerinde kalırken uyluk kemiğinin boynu öne ve yukarı doğru kayar. Bu durum, sıklıkla külahın üzerinden kayan bir dondurma topuna benzetilir.
Kesin neden her zaman bilinmez; ancak bazı etkenler riski artırır:
- Fazla kilo; kalçaya binen yükü artırdığı için en sık eşlik eden risk etkenidir
- Ergenlikteki hızlı büyüme atağı
- Tiroid hormonu eksikliği, büyüme hormonu tedavisi veya böbrek hastalığı gibi hormonal ve metabolik durumlar
- Daha önce kalça bölgesine uygulanmış ışın tedavisi
Femur başı kayması erkek çocuklarda biraz daha sık görülür. Tipik yaş aralığının dışında, örneğin 10 yaşından küçük bir çocukta ortaya çıkarsa altta yatan hormonal bir nedenin araştırılması gündeme gelir. Daha küçük yaşlarda, genellikle 4-8 yaş arasında kalça ağrısı ve topallama yapan Perthes hastalığı ise farklı bir durumdur.
Femur başı kayması belirtileri: neden diz ağrısı olarak başlayabilir?
Kalça eklemine duyu taşıyan sinirlerin bir kısmı uyluğun ön yüzüne ve dizin iç tarafına da dağılır. Bu nedenle kalçadaki bir sorun yalnızca diz ağrısı olarak hissedilebilir. Dizinde ağrı olan bir ergende diz muayenesi ve röntgeni normal çıkıyorsa kalçanın değerlendirilmesi bu yüzden önemlidir.
Sık görülen belirtiler şunlardır:
- Kasık, kalça, uyluk veya diz ağrısı; çoğu zaman haftalar içinde yavaş yavaş artan
- Topallama ve uzun yürüyüşlerde yorulma
- Etkilenen tarafta ayağın dışa dönük basması
- Kalçayı içe çevirme hareketinde kısıtlılık
- Kalça büküldüğünde bacağın kendiliğinden dışa doğru dönmesi
- Bacağın diğerine göre biraz kısa görünmesi
Hekimler kaymayı, çocuğun yük verebilme durumuna göre iki gruba ayırır. Bu ayrım tedavinin aciliyetini ve olası riskleri belirlemede önemlidir.
| Özellik | Stabil kayma | İnstabil kayma |
|---|---|---|
| Yürüyebilme | Destekle ya da desteksiz yürüyebilir | Koltuk değneğiyle bile basamaz |
| Başlangıç | Genellikle haftalar içinde yavaş gelişen ağrı | Çoğu zaman ani ve şiddetli ağrı, bazen küçük bir düşme sonrası |
| Sıklık | Daha sık görülür | Daha seyrek görülür |
| Femur başının kanlanması | Bozulma riski daha düşüktür | Bozulma riski daha yüksektir |
Tanı nasıl konur?
Tanı, muayene ve röntgen ile konur. Hekim yürüyüşü, kalça hareketlerini ve bacak uzunluklarını değerlendirir. Röntgende her iki kalça önden ve yandan görüntülenir; çünkü kayma özellikle başlangıçta önden çekilen filmde çok belirgin olmayabilir ve diğer kalçanın da durumu bilinmelidir. Önden çekilen filmde femur boynunun üst kenarı boyunca çizilen bir çizginin (Klein çizgisi) femur başını kesip kesmediğine bakılması, hafif kaymaları fark etmeye yardımcı olan basit ölçümlerden biridir. Kayma şüphesi güçlü, ancak röntgen bulguları sınırda ise MR erken değişiklikleri göstermede yardımcı olabilir.
Kaymanın derecesi röntgende ölçülen açılara göre hafif, orta veya ağır olarak sınıflandırılır. Tipik yaş aralığı dışında kalan ya da başka belirtileri olan çocuklarda hormon düzeylerine yönelik kan tetkikleri istenebilir.
Femur başı kaymasının tedavisi
Tanı konduğunda ilk adım, kaymanın ilerlemesini önlemek için etkilenen bacağa yük verilmesinin durdurulmasıdır. Çocuk koltuk değneği ya da tekerlekli sandalye ile hareket eder ve tedavi genellikle kısa süre içinde planlanır. Tedavinin amaçları kaymanın ilerlemesini durdurmak, femur başının kanlanmasını korumak ve büyüme plağının güvenli şekilde kapanmasını sağlamaktır.
- Yerinde vida ile tespit: Stabil kaymalarda sık kullanılan yöntemdir. Küçük bir kesiden, röntgen kontrolü altında büyüme plağını geçecek şekilde genellikle tek bir vida yerleştirilir. Kayma düzeltilmeye çalışılmaz, olduğu yerde sabitlenir.
- İnstabil ve ağır kaymalarda seçenekler: Hekim, femur başının kanlanmasını korumaya yönelik önlemlerle birlikte tespit yapabilir. Bazı ağır kaymalarda deneyimli merkezlerde açık cerrahi ile femur başının hizasını düzelten daha kapsamlı ameliyatlar düşünülebilir.
- Diğer kalçanın korunması: Kaymanın bir bölümü zaman içinde diğer kalçada da gelişebilir. Yaşı küçük olan, hormonal bir durumu bulunan veya düzenli takibi güç olan çocuklarda sağlam kalçaya koruyucu vida uygulaması konuşulabilir.
Vida ile tespit genel anestezi altında yapılır ve çoğu zaman kısa bir hastanede kalış gerektirir. Kesi küçük olduğundan ameliyat sonrası ağrı genellikle birkaç gün içinde belirgin şekilde azalır; ağrı kontrolü ekip tarafından planlanır. Ailelerin ameliyat öncesinde süreç, koltuk değneği kullanımı ve okul dönüşü hakkında sorularını ekiple konuşması, hazırlığı kolaylaştırır.
Ameliyat sonrası bir süre koltuk değneğiyle yürünür ve yük verme hekimin önerisine göre kademeli olarak artırılır. Koşma, sıçrama ve temas sporlarına dönüş, kontrollerde büyüme plağının durumu değerlendirildikten sonra planlanır. Hangi yöntemin uygun olduğu kaymanın tipine, derecesine ve çocuğun yaşına göre kişiye özel olarak belirlenir.
Olası sorunlar ve uzun dönem takip
Femur başı kaymasında takip, ameliyatla bitmez. Hekim kontrollerde şu olası sorunları izler:
- Femur başının kanlanmasının bozulması (avasküler nekroz): Özellikle instabil kaymalarda risk daha yüksektir; kalça ağrısı ve hareket kısıtlılığıyla kendini gösterebilir.
- Kıkırdak hasarı (kondroliz): Eklem kıkırdağının incelmesine bağlı sertlik ve ağrı.
- Kalça sıkışma sendromu: İyileşmiş kaymanın bıraktığı şekil farklılığı, kalça hareketlerinde sıkışmaya ve kıkırdak hasarına zemin hazırlayabilir. Bu durum hakkında kalça ekleminde sıkışma sendromu yazımızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.
- İleri yaşta kireçlenme: Kalan deformitenin derecesine bağlı olarak kalça kireçlenmesi daha erken yaşta ortaya çıkabilir. Erken belirtiler için kalça artrozunun erken belirtileri yazımıza göz atabilirsiniz.
Takip, büyüme plakları kapanana kadar düzenli röntgenlerle sürer. Belirgin şekil bozukluğu kalan ve yakınması süren gençlerde, ilerleyen dönemde kalçanın şeklini düzelten ek cerrahi seçenekler değerlendirilebilir.
Kilo, aktivite ve günlük yaşam
Fazla kilo önemli bir risk etkeni olduğu için, kilo yönetimi hem tedavi sürecinin hem de diğer kalçayı korumanın bir parçası olarak ele alınır. Bu konu çocuğu suçlamadan, aileyle birlikte ve gerekirse çocuk sağlığı, beslenme ve endokrinoloji uzmanlarının desteğiyle konuşulmalıdır. Hekimin izin verdiği aşamadan sonra yüzme ve bisiklet gibi eklemlere daha az yük bindiren aktiviteler genellikle iyi birer başlangıçtır. Koltuk değneği dönemi okul yaşamını etkileyebileceğinden, öğretmenlerle iletişim ve gerektiğinde psikolojik destek de sürecin bir parçası olabilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden değerlendirme yapılmalıdır:
- Ani başlayan şiddetli kalça veya kasık ağrısı ve bacağa basamama: Bu durumda çocuğu yürütmeye çalışmadan acil servise başvurun.
- 10-16 yaş arasındaki bir çocukta bir iki haftadan uzun süren kalça, kasık, uyluk veya diz ağrısı
- Açıklanamayan topallama ya da ayağın dışa dönük basması
- Diz muayenesi ve röntgeni normal olmasına rağmen süren diz ağrısı
- Daha önce femur başı kayması tedavisi görmüş bir çocukta diğer kalçada yeni başlayan ağrı
Femur başı kayması, Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı'nın klinik ilgi alanları arasında yer alan çocuk ortopedisi kapsamında değerlendirilir. Tedavi planı, muayene ve görüntüleme bulguları aileyle birlikte gözden geçirilerek oluşturulur.
Özet
- Femur başı kayması, ergenlerde kalça büyüme plağı hizasında femur başının kaymasıdır ve en sık 10-16 yaş arasında görülür.
- Kalça, kasık, uyluk veya yalnızca diz ağrısı ve topallama ile başlayabilir; bu nedenle ergenlerdeki diz ağrısında kalça da muayene edilmelidir.
- Tanı muayene ve iki kalçayı içeren röntgenle konur; tanı konduğunda yük verme durdurulur.
- Tedavi çoğunlukla femur başının vida ile yerinde tespitidir; ağır ve instabil kaymalarda kişiye özel yöntemler planlanır.
- Büyüme bitene kadar her iki kalçanın düzenli takibi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Günümüzde femur başı kaymasında genel yaklaşım, kaymanın ilerlemesini önlemek için femur başının cerrahi olarak sabitlenmesidir. İstirahat veya alçı gibi yöntemler kaymanın ilerlemesini güvenilir biçimde önlemediği için genellikle tercih edilmez. Ameliyat çoğu durumda küçük bir kesiden yapılan vida tespitidir. Uygun yöntem kaymanın tipi ve derecesine göre muayene ve görüntüleme sonrasında belirlenir.
Evet, çocukların bir bölümünde kayma tanı anında iki taraflıdır ya da zaman içinde diğer kalçada da gelişebilir. Bu risk, büyüme plakları açık olduğu sürece devam eder. Bu nedenle büyüme bitene kadar her iki kalça düzenli olarak takip edilir. Bazı çocuklarda sağlam kalçaya koruyucu vida uygulanması, yaş ve risk etkenleri değerlendirilerek aileyle birlikte kararlaştırılabilir.
Spora dönüş süresi kaymanın tipine, uygulanan cerrahiye ve kontrol röntgenlerindeki iyileşmeye göre kişiden kişiye değişir. Genellikle önce koltuk değneğiyle kademeli yük verme, ardından yüzme ve bisiklet gibi eklemi daha az zorlayan aktiviteler gelir. Koşma, sıçrama ve temas sporlarına dönüş için hekimin kontrollerde büyüme plağının durumunu değerlendirmesi beklenir.
Femur başı kaymasında kullanılan vida çoğu çocukta yakınma oluşturmadığı için yerinde bırakılabilir. Bazı durumlarda, örneğin vidaya bağlı yakınma olması ya da ileride başka bir kalça ameliyatının planlanması hâlinde çıkarılması konuşulabilir. Vidanın çıkarılması da bir ameliyat olduğundan karar, büyüme bittikten sonra yarar ve riskler değerlendirilerek kişiye özel verilir.
Kalça eklemine duyu taşıyan sinirlerin bir kısmı uyluğun ön yüzü ve dizin iç tarafından da duyu taşır. Bu nedenle beyin, kalçadan gelen ağrıyı dizde algılayabilir; buna yansıyan ağrı denir. Ergenlerde dizde belirgin bir bulgu olmadan süren diz ağrısı ve topallama varsa kalçanın muayene edilmesi ve gerekirse kalça röntgeni çekilmesi önerilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocuk Ortopedisi: Çocuklarda Sık Görülen Kemik ve Eklem Sorunları
