Perthes hastalığı, femur başının kanlanmasının geçici olarak bozulmasıyla gelişen bir çocukluk çağı kalça hastalığıdır. Belirtilerini, evrelerini, tanısını ve tedavi seçeneklerini ailelere anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Perthes hastalığı (Legg-Calvé-Perthes hastalığı), uyluk kemiğinin kalça eklemine oturan yuvarlak baş kısmının (femur başı) kanlanmasının geçici olarak bozulmasıyla gelişen bir çocukluk çağı kalça hastalığıdır. Çoğunlukla 4–8 yaş arasındaki çocuklarda görülür ve ilk belirtisi genellikle aralıklı topallama ile kasık, uyluk ya da diz ağrısıdır. Kemik zamanla yeniden kanlanarak iyileşir; tedavinin amacı bu uzun süreçte femur başının yuvarlak şeklini ve kalça hareketlerini korumaktır.
Bu yazıda Perthes hastalığının ne olduğunu, hangi belirtilerle fark edildiğini, nasıl tanı konduğunu ve tedavi seçeneklerini aileler için anlaşılır biçimde anlatıyoruz. Her çocuğun durumu farklıdır; tedavi planı muayene ve görüntüleme bulgularına göre belirlenir.
Perthes hastalığı nedir, neden olur?
Femur başı, büyüme çağında kanını sınırlı sayıda küçük damardan alır. Perthes hastalığında bu kan akımı bilinmeyen bir nedenle bir süre kesintiye uğrar ve femur başındaki kemik dokusunun bir bölümü canlılığını yitirir (avasküler nekroz). Ardından vücut bu bölgeyi yeniden kanlandırır, ölü kemiği yavaş yavaş temizler ve yerine yeni kemik yapar. Bu süreç yıllar sürer; yumuşamış kemik bu dönemde yük altında basıklaşabilir ve şekli bozulabilir.
Perthes hastalığı hakkında bilinmesi gereken bazı temel noktalar şunlardır:
- Erkek çocuklarda kızlara göre yaklaşık 4–5 kat daha sık görülür.
- Çoğunlukla tek kalçayı etkiler; az sayıda çocukta iki kalça da, genellikle farklı zamanlarda, etkilenebilir.
- Kesin nedeni bilinmemektedir. Kemik yaşının geride olması, düşük doğum ağırlığı ve evde sigara dumanına maruz kalma gibi bazı etkenlerle ilişkisi araştırılmaktadır.
- Bir yaralanma ya da ailenin yaptığı bir hata sonucu ortaya çıkmaz.
Perthes hastalığının belirtileri nelerdir?
Belirtiler genellikle sinsi başlar ve haftalar, hatta aylar içinde belirginleşir. Aileler çoğu zaman önce topallamayı fark eder:
- Özellikle oyun ve koşu sonrasında artan, gelip giden topallama,
- Kasık, uyluk ön yüzü veya dizde ağrı; ağrı hafif olabilir ya da hiç olmayabilir,
- Kalça hareketlerinde kısıtlılık; özellikle bacağı yana açmak ve içe çevirmek zorlaşır,
- Uyluk kaslarında incelme ve uzun dönemde hafif bacak boyu farkı.
Diz ağrısı önemli bir tuzaktır: kalçadan kaynaklanan ağrı sinirler yoluyla dize yansıyabilir. Bu nedenle dizine ağrı yakınan ve topallayan bir çocukta muayene her zaman kalçayı da kapsamalıdır.
Hastalığın evreleri: femur başı nasıl iyileşir?
Perthes hastalığı birbirini izleyen evrelerden geçer. Bu evrelerin tamamı genellikle 2–4 yıl, bazen daha uzun sürer:
- Başlangıç evresi: Kan akımı bozulur, femur başı röntgende daha yoğun ve biraz küçük görünür. Erken dönemde röntgen normal olabilir.
- Parçalanma (fragmantasyon) evresi: Vücut ölü kemiği temizlerken femur başı parçalı görünür. Kemiğin en yumuşak ve şekil değiştirmeye en yatkın olduğu dönemdir.
- Yeniden kemikleşme evresi: Yeni kemik oluşur ve femur başı yeniden güçlenir.
- İyileşmiş (kalıntı) evre: Kemik iyileşmesi tamamlanır; femur başı ya yuvarlak biçimini korur ya da düzleşmiş, genişlemiş bir şekilde iyileşir.
Uzun dönemdeki kalça sağlığını en çok, iyileşme sonunda femur başının ne kadar yuvarlak kaldığı ve eklem yuvasına ne kadar uyumlu oturduğu belirler.
Perthes hastalığı tanısı nasıl konur ve neyle karışabilir?
Tanı, fizik muayene ve kalçanın iki yönlü röntgeniyle konur. Röntgen bulguları belirginleşmeden önceki erken dönemde MR yardımcı olabilir. İki kalçanın birden etkilendiği ve bulguların simetrik olduğu durumlarda, benzer görünüme yol açabilen iskelet gelişim bozuklukları ve bazı kan hastalıkları da araştırılır.
Çocuklarda kalça ağrısı ve topallamanın başka nedenleri de vardır. Aşağıdaki tablo, sık karıştırılan üç durumu karşılaştırmaktadır:
| Özellik | Geçici sinovit | Septik artrit (eklem iltihabı) | Perthes hastalığı |
|---|---|---|---|
| Başlangıç | Ani; sıklıkla bir soğuk algınlığından sonra | Ani ve hızla kötüleşen | Sinsi, haftalar içinde |
| Ateş | Yok ya da hafif | Genellikle yüksek | Yok |
| Basabilme | Topallayarak basar | Çoğu zaman basamaz | Topallayarak basar |
| Kan testleri | Genellikle normal | İltihap belirteçleri yüksek | Normal |
| Seyir | Birkaç gün ile iki hafta içinde geçer | Acil tedavi gerektirir | Yıllara yayılan iyileşme |
Bebeklik ve çocukluk döneminin bir diğer önemli kalça sorunu olan gelişimsel kalça displazisi hakkında bilgi için çocuklarda kalça çıkığı yazımıza göz atabilirsiniz.
Perthes hastalığı tedavisi
Tedavinin temel amacı, iyileşme sürecinde femur başının eklem yuvası (asetabulum) içinde kalmasını sağlamak ve kalça hareket açıklığını korumaktır. Yuvanın içinde kalan yumuşak femur başı, yuvanın şekline uyarak daha yuvarlak iyileşme eğilimindedir; bu ilkeye "containment" (yuva içinde tutma) denir. Tedavi seçimi büyük ölçüde şu etkenlere göre yapılır:
- Hastalığın başladığı yaş (küçük yaşta başlayan hastalıkta femur başının yeniden şekillenme potansiyeli genellikle daha fazladır),
- Femur başının ne kadarının etkilendiği ve dış kenardaki kemik sütunun ne ölçüde korunduğu,
- Kalça hareketlerinin kısıtlılığı ve femur başının yuvadan dışarı taşma eğilimi.
Ameliyatsız tedavi
Özellikle küçük yaştaki çocuklarda ve femur başının daha az etkilendiği durumlarda düzenli takip ve fizyoterapi ön plandadır. Kalça hareketlerini korumaya yönelik egzersizler, ağrılı dönemlerde kısa süreli dinlenme veya koltuk değneği ve yüksek darbeli aktivitelerin sınırlandırılması önerilebilir. Hareket kısıtlılığı belirgin olan bazı çocuklarda, anestezi altında kalçayı açık pozisyonda tutan alçılar kısa süreli olarak uygulanabilir.
Fizyoterapi programı genellikle kalçanın yana açılma ve içe dönme hareketlerini koruyan germe egzersizlerini, kalça çevresindeki kasları güçlendiren çalışmaları ve su içi egzersizleri kapsar. Egzersizlerin evde düzenli yapılması, kontroller arasındaki dönemde hareket kaybını önlemeye yardımcı olur. Hastalığın evresini izlemek için birkaç ayda bir kontrol muayenesi ve röntgen istenir; tedavi planı bu bulgulara göre güncellenebilir.
Cerrahi tedavi
Hastalığın daha ileri yaşta başladığı ve femur başının daha geniş bölümünün etkilendiği uygun hastalarda, femur başını yuvaya daha iyi yerleştirmek için uyluk kemiğinin üst ucunda (femoral osteotomi) veya leğen kemiğinde (pelvik osteotomi) düzeltme ameliyatları değerlendirilebilir. İyileşme sonrasında şekil bozukluğu ve hareket kısıtlılığı kalan çocuklarda ise farklı eklem koruyucu girişimler ve seçilmiş durumlarda kalçayı dış fiksatörle geçici olarak yükten kurtaran yöntemler gündeme gelebilir. Hangi yöntemin uygun olduğu; yaş, evre ve görüntüleme bulgularına göre kişiye özel belirlenir.
Günlük yaşam, okul ve spor
Perthes hastalığı uzun soluklu bir süreç olduğu için çocuğun günlük yaşamını olabildiğince normal sürdürmesi önemlidir. Genel öneriler şunlardır:
- Yüzme ve uygun durumlarda bisiklet, kalça hareketlerini korurken ekleme az yük bindirdiği için sıklıkla önerilir.
- Hastalığın aktif evrelerinde koşu, sıçrama ve temas sporları gibi yüksek darbeli aktivitelerin sınırlandırılması istenebilir.
- Okulda beden eğitimi dersleri için öğretmenlerle bilgi paylaşımı ve gerektiğinde uyarlanmış etkinlikler planlanabilir.
- Uzun süren kısıtlamalar çocuğu duygusal olarak etkileyebilir; çocuğun hissettiklerini konuşmak ve uygun aktivitelerle desteklemek faydalıdır.
Hastalık iyileştikten sonra da takip ergenlik sonuna kadar sürer. Femur başının şekline bağlı olarak bacak boyu farkı gelişebilir; bu konudaki seçenekler için çocuklarda bacak uzunluk eşitsizliği yazımızı inceleyebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda çocuğunuzun bir ortopedi uzmanı tarafından değerlendirilmesi önerilir:
- Birkaç günden uzun süren ya da gelip giden topallama,
- Açıklanamayan kasık, uyluk veya diz ağrısı,
- Bacağı yana açarken, içe çevirirken ya da ayakkabı giyerken zorlanma,
- Uyluk kaslarında incelme veya iki bacak arasında boy farkı fark edilmesi.
Ateşle birlikte kalça ağrısı, çocuğun bacağına hiç basamaması veya hareket ettirmek istememesi ise eklem iltihabı açısından acil değerlendirme gerektirir. Perthes hastalığının takip ve tedavisi çocuk ortopedisi ve çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri kapsamında ele alınır. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, ABD'deki Paley Enstitüsü'nde deformite cerrahisi ve çocuk ortopedisi alanlarında araştırma bursiyeri olarak çalışmıştır.
Özet
- Perthes hastalığı, femur başının kanlanmasının geçici olarak bozulmasıyla gelişen ve çoğunlukla 4–8 yaş arası çocuklarda görülen bir kalça hastalığıdır.
- Topallama ve kasık, uyluk ya da diz ağrısı en sık belirtilerdir; diz ağrısı kalçadan yansıyabilir.
- Hastalık 2–4 yıl süren evrelerle iyileşir; amaç femur başının yuvarlak şeklini korumaktır.
- Tedavi yaşa, femur başının ne kadar etkilendiğine ve kalça hareketlerine göre takip, fizyoterapi veya cerrahi olarak planlanır.
- Ateşle birlikte kalça ağrısı ve basamama acil değerlendirme gerektirir.
Sık Sorulan Sorular
Perthes hastalığında kemik zamanla yeniden kanlanır ve iyileşir; hastalık süreci genellikle 2–4 yıl içinde tamamlanır. Asıl önemli olan, iyileşme sonunda femur başının ne kadar yuvarlak kaldığıdır. Küçük yaşta başlayan ve femur başının daha az bölümünü etkileyen hastalıkta kalçanın iyi şekillenme olasılığı genellikle daha yüksektir. Şekil bozukluğu kalan çocuklarda ileriki yıllarda kalça sorunları gelişebileceği için takip ergenlik sonuna kadar sürdürülür.
Evet, ancak sporun türü hastalığın evresine göre seçilir. Yüzme ve uygun durumlarda bisiklet, kalça hareketlerini korurken ekleme az yük bindirdiği için genellikle önerilir. Aktif evrelerde futbol, basketbol, atlama ve koşu gibi yüksek darbeli aktivitelerin sınırlandırılması istenebilir. Femur başı yeniden güçlendikçe aktiviteler kademeli olarak artırılır. Hangi sporun ne zaman yapılabileceğine, kontrol muayeneleri ve röntgen bulgularına göre ortopedi uzmanı karar verir.
Perthes hastalığı genellikle kalıtsal bir hastalık olarak kabul edilmez ve kardeşlerde görülme olasılığı düşüktür. Bununla birlikte, iki kalçanın aynı anda ve simetrik biçimde etkilendiği ya da ailede benzer kalça sorunlarının bulunduğu durumlarda, Perthes'e benzer görüntü veren kalıtsal iskelet gelişim bozuklukları akla gelir. Bu nedenle hekim aile öyküsünü ayrıntılı sorar ve gerekirse ek incelemeler ister.
Ameliyat kararı tek bir kritere göre verilmez. Hastalığın başladığı yaş, femur başının ne kadarının etkilendiği, kalça hareketlerinin kısıtlılığı ve femur başının yuvadan dışarı taşma eğilimi birlikte değerlendirilir. Daha ileri yaşta başlayan ve femur başının geniş bölümünü etkileyen durumlarda femur başını yuvaya daha iyi yerleştirmeye yönelik ameliyatlar gündeme gelebilir. Küçük yaştaki çocukların çoğunda ise takip ve fizyoterapi ön plandadır.
Geçici sinovit, kalça ekleminin genellikle bir soğuk algınlığı sonrasında ortaya çıkan ve birkaç gün ile iki hafta içinde kendiliğinden geçen iltihabıdır. Perthes hastalığında ise topallama ve ağrı haftalarca sürer, gelip gider ve röntgende femur başında değişiklikler görülür. Bu nedenle geçici sinovit tanısı konan bir çocukta şikâyetler beklenen sürede geçmezse ya da tekrarlarsa, kalça röntgeni ile yeniden değerlendirme yapılmalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocuklarda Bacak Eğriliği: O ve X Bacak, İçe Basma ve Düz Taban
