Bacak boyu farkı ve bacak eğrilikleri, ayakta çekilen tüm bacak röntgeniyle ayrıntılı olarak ölçülür. Ortoröntgenogram, teleröntgen ve diğer yöntemleri, çekime hazırlığı ve raporun nasıl yorumlandığını anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Ortoröntgenogram, bacak boyu farkını ve bacak eğriliklerini ölçmek için kalçadan ayak bileğine kadar tüm alt ekstremitenin, ölçekli (kalibrasyonlu) olarak görüntülendiği bir röntgen incelemesidir. Günlük pratikte "teleröntgen", "tüm bacak grafisi" ya da "ayakta alt ekstremite grafisi" adlarıyla da anılır. Mezurayla yapılan ölçümler fikir verse de, uyluk ve kaval kemiğinin uzunluklarını ayrı ayrı, milimetre düzeyinde ve eklem açılarıyla birlikte gösteren temel yöntem budur.
Bu yazıda bacak boyu farkının hangi yöntemlerle ölçüldüğünü, ortoröntgenogramın diğer görüntüleme yöntemlerinden farkını, çekime nasıl hazırlanılacağını ve raporda nelere bakıldığını anlatıyoruz. Tedavi kararı her zaman ölçüm sonuçlarının muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilmesiyle verilir.
Bacak boyu farkı neden doğru ölçülmeli?
Pek çok insanda iki bacak arasında birkaç milimetrelik bir fark vardır ve bu çoğu zaman hiçbir yakınmaya yol açmaz. Fark büyüdükçe ise topallama, leğen kemiğinde eğiklik, bel, kalça ve dizde zorlanma ortaya çıkabilir. Vücut farkı telafi etmeye çalışır: Kısa bacakta parmak ucuna basma, uzun bacakta dizi bükme ya da omurgada eğilme gibi uyum hareketleri gelişebilir.
Ayrıca her "kısa görünen" bacak gerçekten kısa değildir. Kalça veya dizdeki hareket kısıtlılıkları, leğen kemiğinin eğik durması ya da omurga eğriliği, kemik uzunlukları eşit olduğu halde bacağın kısa görünmesine neden olabilir. Buna görünür (işlevsel) bacak boyu farkı denir. Gerçek farkın miktarı, hangi kemikten kaynaklandığı ve çocuklarda büyümeyle nasıl değişeceği, tedavi seçeneklerini doğrudan belirler. Bacak boyu farkının tedavi seçenekleri kemik (boy) uzatma cerrahisi sayfamızda ele alınmaktadır.
Klinik ölçüm yöntemleri: mezura ve blok testi
Muayenede ilk adım genellikle mezurayla ölçümdür. Leğen kemiğinin ön üst çıkıntısından iç ayak bileği kemiğine kadar olan mesafe "gerçek bacak uzunluğu" hakkında, göbekten iç ayak bileğine olan mesafe ise görünür fark hakkında bilgi verir. Bu yöntem hızlıdır ve radyasyon içermez, ancak kemik çıkıntılarının bulunmasına ve yumuşak dokuya bağlı olarak santimetre düzeyinde hata payı olabilir.
Blok testinde kişi ayakta dururken kısa bacağın altına kalınlığı bilinen bloklar yerleştirilir ve leğen kemiği düz hale gelene kadar bloklar artırılır. Bu test, farkın günlük yaşamdaki karşılığını gösterir ve tabanlık ya da ayakkabı yükseltmesi planlamasına yardımcı olur. Ancak her iki yöntem de farkın uyluk mu yoksa kaval kemiğinden mi kaynaklandığını göstermez; bu nedenle tamamlayıcı yöntemlerdir.
Ortoröntgenogram ve teleröntgen nedir, nasıl çekilir?
Ortoröntgenogramda kişi ayakta durur ve kalçadan ayak bileğine kadar her iki bacak tek bir uzun görüntüde değerlendirilir. Günümüzde dijital cihazlar birbirine binen birkaç görüntüyü otomatik olarak birleştirir. Görüntüye, çapı bilinen metal bir top ya da cetvel şeklinde bir kalibrasyon işareti eklenir; bu işaret, röntgendeki büyütme etkisini düzeltmek ve gerçek uzunluğu hesaplamak için kullanılır.
Klasik ortoröntgenogram, kalça, diz ve ayak bileği üzerinden ayrı ayrı çekilen üç görüntünün bir cetvelle birlikte uzun bir film üzerinde toplanmasıyla yapılırdı; teleröntgen ise uzak mesafeden tek seferde çekilen uzun görüntüdür. Bugün bu terimler çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır ve hepsinin ortak amacı, ayakta ve yük altında tüm bacağın ölçülebilir bir görüntüsünü elde etmektir. Bazı durumlarda eğriliğin öne-arkaya yönünü görmek için yandan çekim de eklenir.
Çekime nasıl hazırlanmalı?
- Metal düğme, fermuar, kemer veya takı içermeyen giysiler tercih edin; gerekirse önlük verilir.
- Ayakkabı, tabanlık ve ortezler, aksi söylenmedikçe çekim sırasında çıkarılır.
- Gebelik olasılığı varsa mutlaka teknisyene bildirin.
- Vücudunuzda implant veya dış fiksatör varsa, dizinizi tam açamıyorsanız ya da tabanlık kullanıyorsanız bunu belirtin.
- Çekim sırasında dizler olabildiğince düz, diz kapakları tam önde ve ağırlık iki bacağa eşit dağılmış olmalıdır.
- Fark belirginse, hekimin isteğine göre kısa bacağın altına blok konularak leğen kemiği düzlenebilir; bu durum rapora not edilir.
- Önceki röntgenlerinizi getirin; takipte mümkünse aynı teknikle çekim yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Diğer yöntemler: BT skanogram ve EOS
| Yöntem | Nasıl yapılır? | Avantajı | Sınırlılığı |
|---|---|---|---|
| Mezura | Muayenede kemik çıkıntıları arası ölçüm | Hızlı, radyasyonsuz | Hata payı yüksek; kemik ayrımı yapmaz |
| Blok testi | Ayakta kısa bacağın altına bloklar | İşlevsel farkı gösterir | Kemik düzeyinde ölçüm yapmaz |
| Ayakta tüm bacak grafisi | Kalçadan ayak bileğine kalibrasyonlu röntgen | Uzunluk, eksen ve eklem açılarını yük altında gösterir | Duruş hataları ölçümü etkileyebilir |
| BT skanogram | Yatarak düşük dozlu tomografi | Uzunlukta hassas; dönüklük ölçümü eklenebilir | Yük altında değildir; eksen değerlendirmesi sınırlıdır |
| EOS | Ayakta, ön ve yan görüntü eş zamanlı | Düşük doz, üç boyutlu ölçüm | Her merkezde bulunmaz |
BT skanogram, dizini tam açamayan kişilerde uzunluk ölçümünü kolaylaştırabilir. Kemiklerin dönüklüğünden şüpheleniliyorsa uyluk ve kaval kemiğinin dönme açıları da tomografi veya MR ile ölçülebilir. Hangi yöntemin seçileceği, sorunun türüne ve merkezin olanaklarına göre hekim tarafından belirlenir.
Raporda nelere bakılır?
Ortoröntgenogram yalnızca "kaç santimetre fark var" sorusunu yanıtlamaz. Değerlendirmede başlıca şu bilgiler elde edilir:
- Kemik uzunlukları: Her iki taraf için uyluk ve kaval kemiğinin ayrı ayrı uzunluğu ve toplam fark
- Mekanik eksen: Kalça merkezinden ayak bileği merkezine çizilen çizginin diz ekleminin neresinden geçtiği; çizgi dizin iç tarafına kaymışsa O bacak, dış tarafına kaymışsa X bacak eğilimi düşünülür
- Eklem açıları: Uyluk kemiğinin alt ucu ve kaval kemiğinin üst ucundaki açılar (normalde yaklaşık 85–90 derece) eğriliğin hangi kemikten kaynaklandığını gösterir
- Eğriliğin tepe noktası: Düzeltme ameliyatı planlanacaksa kemiğin nerede ve ne kadar eğri olduğu hesaplanır
- Büyüme plakları: Çocuklarda büyüme plaklarının açık olup olmadığı
Ölçüm sonuçlarını etkileyebilen bazı durumlar da vardır: Dizin tam açılmaması, diz kapaklarının öne değil içe ya da dışa bakması ve leğen kemiğinin eğik durması, uzunluk ve açı ölçümlerini değiştirebilir. Bu nedenle farklı merkezlerde ya da farklı duruşla çekilen görüntüler arasında birkaç milimetrelik farklar görülmesi olağandır. Takipte tek bir ölçümden çok, aynı teknikle çekilen görüntülerdeki değişimin eğilimi anlamlıdır.
Eğriliğin tepe noktasının nasıl belirlendiği CORA ve deformite düzeltme prensibi yazımızda anlatılmaktadır. Bu ölçümler, alt ekstremite deformite cerrahisi planlamasının da temelini oluşturur.
Çocuklarda ölçüm ve büyüme tahmini
Çocuklarda bacak boyu farkı büyümeyle değişebilir. Doğuştan nedenlere bağlı farklar genellikle büyüdükçe artar; bazı kırıklardan sonra görülen farklar ise sabit kalabilir ya da azalabilir. Bu nedenle büyüme çağındaki çocuklarda ortoröntgenogram çoğu zaman 6–12 ayda bir tekrarlanır. Ek olarak el bileği röntgeniyle kemik yaşı belirlenebilir.
Elde edilen ölçümler, Paley çarpan yöntemi gibi hesaplama yöntemleriyle birlikte kullanılarak büyüme tamamlandığında oluşacak fark tahmin edilir. Bu tahmin, büyümeyi yönlendiren girişimlerin zamanlamasını ya da ileride uzatma gerekip gerekmeyeceğini planlamada yol gösterir. Kabaca, küçük farklar çoğu zaman gözlem veya tabanlıkla, orta düzeydeki farklar büyüme çağında büyümeyi dengeleyen girişimlerle, büyük farklar ise kemik uzatma yöntemleriyle ele alınır; ancak her çocukta karar kişiye özeldir. Ayrıntılar için çocuklarda bacak uzunluk eşitsizliği yazımıza bakabilirsiniz.
Modern dijital cihazlarda radyasyon dozu düşüktür; yine de gereksiz tekrarlardan kaçınmak ve yalnızca tedavi kararını etkileyecek aralıklarla çekim yapmak temel ilkedir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Topallama ya da yürürken bir tarafa yüklenme
- Ayakkabılardan birinin daha çabuk aşınması, pantolon paçalarının farklı boyda görünmesi
- Bacak boyu farkıyla birlikte bel, kalça veya diz ağrısı
- Çocukta tek tarafta parmak ucunda yürüme ya da zamanla belirginleşen asimetri
- Çocukluk çağında geçirilmiş bir kırıktan sonra bacak boyunda veya şeklinde değişiklik
- Bacaklarda O veya X şeklinde belirgin eğrilik
Ölçümün doğru yorumlanması, muayene bulguları ve hastanın yaşıyla birlikte yapılmalıdır. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı'nın uluslararası yayınları ağırlıklı olarak deformite, ekstremite uzatma ve çocuk ortopedisi konularındadır.
Özet
- Ortoröntgenogram, bacak boyu farkını ve eğrilikleri ayakta, ölçekli olarak gösteren temel röntgen incelemesidir.
- Mezura ve blok testi fikir verir, ancak farkın hangi kemikten kaynaklandığını göstermez.
- BT skanogram ve EOS, uygun durumlarda tamamlayıcı ya da alternatif yöntemlerdir.
- Doğru duruş, metal içermeyen giysi ve önceki görüntülerin getirilmesi ölçüm kalitesini artırır.
- Çocuklarda düzenli ölçümler, büyüme sonundaki farkın tahmin edilmesine ve tedavinin zamanlamasına yardımcı olur.
Sık Sorulan Sorular
Normal bacak röntgeni genellikle yalnızca bir kemiği ya da eklemi gösterir ve ölçek içermez. Ortoröntgenogram ise kalçadan ayak bileğine kadar her iki bacağı, ayakta ve yük altındayken, kalibrasyon işaretiyle birlikte tek görüntüde değerlendirir. Böylece uyluk ve kaval kemiğinin uzunlukları ayrı ayrı ölçülebilir, bacağın yük ekseni ve eklem açıları hesaplanabilir. Bu bilgiler bacak boyu farkı ve eğrilik tedavisinin planlanmasında temel rol oynar.
Modern dijital röntgen cihazlarında tüm bacak grafisi için kullanılan radyasyon dozu düşüktür ve tek bir çekimin sağlık açısından belirgin bir risk oluşturması beklenmez. Yine de her röntgende olduğu gibi gereksiz tekrarlardan kaçınılır ve çekim yalnızca tedavi kararını etkileyecekse yapılır. Gebelik olasılığı varsa mutlaka bildirilmelidir. Sık takip gereken çocuklarda, uygun merkezlerde daha düşük dozlu EOS gibi sistemler de tercih edilebilir.
Bu, bacak boyu farkının nedenine, miktarına ve çocuğun yaşına bağlıdır. Büyüme çağındaki ve farkı izlenen çocuklarda ölçüm çoğu zaman 6–12 ayda bir tekrarlanır. Farkın hızlı arttığı dönemlerde ya da büyümeyi yönlendiren bir girişim planlanıyorsa kontroller sıklaşabilir; fark sabitse aralıklar uzatılabilir. Amaç, büyüme sonundaki farkı doğru tahmin edebilmek ve tedaviyi zamanında planlamaktır. Takvimi hekiminiz belirler.
Mezurayla ölçüm hızlı ve radyasyonsuz bir başlangıç yöntemidir ve belirgin bir farkı fark etmek için yararlıdır. Ancak kemik çıkıntılarının yumuşak doku üzerinden bulunması gerektiği için santimetre düzeyinde hata payı olabilir ve farkın uyluk mu kaval kemiğinden mi kaynaklandığını göstermez. Tedavi planlanacaksa ya da çocuklarda farkın büyümeyle seyri izlenecekse, ortoröntgenogram gibi kalibrasyonlu bir görüntüleme gereklidir.
Toplumda pek çok kişide bir santimetreye kadar bacak boyu farkı bulunur ve bu çoğu zaman yakınmaya yol açmaz. Fark büyüdükçe topallama ve bel, kalça ya da diz zorlanması görülme olasılığı artar. Ancak tek başına santimetre değeri tedavi kararını belirlemez; yakınmalar, farkın nedeni, kişinin yaşı ve çocuklarda büyümeyle beklenen değişim birlikte değerlendirilir. Bu nedenle değerlendirme muayene ve ölçümle birlikte yapılmalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Yetişkinlerde Bacak Eğriliği (O ve X Bacak) Düzeltme Cerrahisi
