Epifizyodez, uzun bacaktaki büyüme plağını durdurarak veya yavaşlatarak bacak boyu farkının büyümeyle kapanmasını sağlar. Kimlere uygun olduğunu, zamanlamayı, teknikleri ve riskleri anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Epifizyodez, bacak boyu farkı olan ve büyümesi devam eden çocuklarda, uzun bacaktaki büyüme plağının çalışmasını cerrahi olarak durdurma veya yavaşlatma işlemidir. Kısa bacak büyümeye devam ettiği için iki bacak arasındaki fark büyümenin sonuna doğru azalır ve bacaklar eşitlenir. Genellikle büyüme bittiğinde beklenen farkın yaklaşık 2 ile 5 cm arasında olduğu durumlarda düşünülür; yöntemin en kritik noktası doğru zamanlamadır.
Epifizyodez küçük kesilerle yapılan, hastanede kısa süre kalmayı gerektiren bir işlemdir; ancak yalnızca büyüme döneminde uygulanabilir. Bu yazıda epifizyodezin nasıl çalıştığını, hangi çocuklarda uygun olduğunu, zamanlamanın nasıl hesaplandığını, kullanılan teknikleri ve olası sınırlamaları anlatıyoruz.
Epifizyodez nedir ve nasıl çalışır?
Bacak kemikleri, uçlarına yakın yerleşen büyüme plakları sayesinde uzar. Bacak uzamasının büyük bölümü diz çevresindeki iki büyüme plağından gelir: uyluk kemiğinin (femur) alt ucu ortalama yılda yaklaşık 1 cm, kaval kemiğinin (tibia) üst ucu ise yaklaşık 6 mm uzama sağlar. Bu değerler çocuktan çocuğa ve büyüme dönemine göre değişir.
Epifizyodezde uzun bacaktaki bu büyüme plaklarından biri ya da ikisi, uygun zamanda kapatılır veya yavaşlatılır. Kısa bacak normal hızında büyümeyi sürdürdüğü için aradaki fark her yıl biraz daha kapanır. Burada kısa bacak daha hızlı büyümez; uzun bacağın büyümesi durdurularak kısa bacağın "yetişmesi" sağlanır. Bu nedenle işlemin, büyümenin bittiği anda iki bacağın eşit olacağı şekilde planlanması gerekir.
Hangi çocuklarda epifizyodez düşünülür?
Bacak boyu farkının nedeni ve büyüklüğü, tedavi seçimini belirleyen başlıca etkenlerdir. Epifizyodez daha çok şu durumlarda gündeme gelir:
- Bir tarafın fazla büyüdüğü durumlar (hemihipertrofi veya hemihiperplazi gibi)
- Çocuklukta geçirilmiş uyluk kemiği kırığı sonrası fazla büyüme ya da büyüme plağının etkilenmesi
- Kalça hastalıkları, kemik enfeksiyonları veya bazı iyi huylu kemik tümörlerinden sonra gelişen boy farkları
- Doğuştan hafif ya da orta düzeyde bacak boyu farkı
- Bazı nörolojik hastalıklara bağlı farklar
Aşağıdaki tablo, büyüme bittiğinde beklenen farka göre genel yaklaşımı özetler. Bu değerler kesin sınırlar değildir; çocuğun beklenen erişkin boyu, ailenin tercihi ve eşlik eden deformiteler karar sürecinde birlikte değerlendirilir.
| Büyüme sonunda beklenen fark | Genel yaklaşım |
|---|---|
| Yaklaşık 2 cm'nin altında | Çoğu zaman tedavi gerekmez veya ayakkabı içi tabanlık yeterlidir |
| Yaklaşık 2–5 cm | Uygun zamanda epifizyodez veya ayakkabı yükseltmesi seçenekleri |
| Yaklaşık 5 cm'nin üzerinde | Kısa bacağın uzatılması; bazen uzatma ile epifizyodezin birlikte planlanması |
Daha büyük farklarda uygulanan uzatma yöntemlerini kemik (boy) uzatma cerrahisi sayfamızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Epifizyodezde zamanlama nasıl hesaplanır?
Epifizyodezin amacı, büyüme bittiğinde iki bacağın eşit olmasıdır. Bunun için üç bilgiye ihtiyaç vardır: bugünkü uzunluk farkı, büyüme bittiğinde beklenen fark ve uzun bacağın kalan büyüme miktarı. Bu bilgilere ulaşmak için:
- Tekrarlanan ölçümler: Bacak uzunlukları, ayakta çekilen uzun bacak röntgenleriyle belirli aralıklarla ölçülür. Farkın zaman içinde nasıl değiştiğini görmek için birden fazla ölçüm önemlidir.
- Kemik yaşı: Genellikle sol el-el bileği röntgeniyle belirlenir ve çocuğun iskelet olgunluğunun takvim yaşından ileride mi geride mi olduğunu gösterir.
- Büyüme hesaplama yöntemleri: Kalan büyümeyi tahmin etmek için büyüme tabloları, Moseley grafiği ve Dror Paley ile arkadaşlarının geliştirdiği çarpan (multiplier) yöntemi gibi yöntemler kullanılır.
Doğuştan bacak boyu farklarında iki bacak arasındaki oran büyüme boyunca genellikle sabit kaldığından fark, çocuk büyüdükçe orantılı olarak artar. Kırık veya enfeksiyon sonrası farklarda ise seyir daha değişken olabilir; bu nedenle düzenli ölçümlerle izlenir. İşlem çoğu zaman ergenlik döneminin başında veya ortasında planlanır. Gereğinden erken yapılırsa uzun bacak kısa bacaktan kısa kalabilir; geç yapılırsa farkın bir kısmı kapanmadan büyüme sona erebilir. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı'nın uluslararası yayınları deformite, ekstremite uzatma ve çocuk ortopedisi üzerinedir; deformite cerrahisi ve İlizarov teknikleri konusundaki deneyimini ABD'deki Paley Enstitüsü'nde araştırma görevlisi olarak geliştirmiştir.
Epifizyodez yöntemleri nelerdir?
Günümüzde kullanılan teknikler, büyümeyi kalıcı olarak durduran ve geçici olarak yavaşlatan yöntemler olarak ikiye ayrılabilir:
| Yöntem | Nasıl yapılır? | Kalıcı mı? |
|---|---|---|
| Deriden (perkütan) epifizyodez | Floroskopi eşliğinde küçük kesilerden büyüme plağı matkap ve küretle etkisiz hale getirilir | Evet, geri döndürülemez |
| Büyüme plağını çaprazlayan vidalar | Büyüme plağının içinden geçen vidalarla büyüme durdurulur | Genellikle kalıcı kabul edilir; vida çıkarılınca büyümenin geri gelmesi öngörülemez |
| Gerilim bandı plaklar | Büyüme plağının iç ve dış tarafına küçük plaklar yerleştirilir | Geçici amaçlıdır; plak çıkarılınca büyüme sürebilir ancak her zaman öngörülemez |
Hangi kemiğe uygulanacağı, kapatılması gereken fark miktarına göre seçilir: yalnızca uyluk kemiğinin alt ucu, yalnızca kaval kemiğinin üst ucu ya da her ikisi. Kaval kemiği tedavi edildiğinde genellikle yanındaki fibulanın büyüme plağı da birlikte ele alınır. Plak ve vida yöntemlerinin çocuklarda açısal eğrilik düzeltmede kullanılan biçimi olan yönlendirilmiş büyümeden farkı, burada büyüme plağının tek tarafının değil, iki tarafının birden yavaşlatılmasıdır.
Ameliyat ve iyileşme süreci
- İşlem genel anestezi altında, ameliyat sırasında görüntü veren röntgen cihazı eşliğinde yapılır.
- Diz çevresinde, genellikle her iki yanda birkaç santimetreyi geçmeyen kesiler kullanılır.
- Çocuk çoğunlukla aynı gün veya bir gece kaldıktan sonra evine döner; alçı genellikle gerekmez.
- İlk günlerde dizde şişlik ve hareketle ağrı olabilir; kısa bir süre koltuk değneği kullanılabilir ve çocuk rahat ettikçe basmaya başlar.
- Okula dönüş çoğu zaman kısa sürede, spor ve koşmaya dönüş ise birkaç hafta içinde, doktorun önerisiyle planlanır.
- Kontrollerde büyüme plağının beklendiği gibi kapandığı ya da yavaşladığı röntgenle doğrulanır ve bacak uzunlukları büyüme bitene kadar düzenli olarak ölçülür.
Olası riskler ve sınırlamalar
Epifizyodez küçük bir girişim olsa da ailelerin bilmesi gereken bazı riskleri ve sınırlamaları vardır:
- Erişkin boyuna etkisi: Bacaklar uzun bacak kısaltılarak değil, büyümesi durdurularak eşitlendiği için kişinin erişkin boyu, işlem yapılmasaydı uzun bacağa göre ulaşacağı boydan bir miktar kısa olur. Boyu zaten kısa olan çocuklarda uzatma gibi seçenekler daha ayrıntılı tartışılır.
- Eksik veya fazla düzeltme: Büyüme tahminleri yaklaşık değerlerdir; büyüme beklenenden farklı seyrederse fark tamamen kapanmayabilir veya ters yönde küçük bir fark oluşabilir.
- Açısal eğrilik: Büyüme plağının bir tarafı diğerinden önce kapanırsa dizde eğrilik gelişebilir; bu nedenle kontroller önemlidir.
- Diğer riskler: Geçici diz şişliği ve sertliği, seyrek olarak enfeksiyon, plak ve vida yöntemlerinde implant tahrişi ve çıkarılma ihtiyacı.
Ayrıca epifizyodez, kısa bacaktaki eğrilik veya eklem sorunlarını düzeltmez; bunlar varsa ayrıca değerlendirilir. Çocuklarda bacak uzunluk farkına yönelik tüm seçenekleri çocuklarda bacak uzunluk eşitsizliği yazımızda, eşlik edebilecek eğrilikleri ise çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri sayfamızda bulabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Epifizyodez yalnızca büyüme döneminde uygulanabildiği için bacak boyu farkı fark edilen çocukların büyümeleri bitmeden değerlendirilmesi, seçeneklerin zamanında planlanmasına yardımcı olur. Aşağıdaki durumlarda bir ortopedi uzmanına başvurmanız uygundur:
- Çocuğunuzun topallaması veya yürürken bir tarafa yüklenmesi
- Ayakta dururken kalçanın ya da omuzların bir tarafının daha aşağıda görünmesi
- Çocuğun kısa bacakta parmak ucuna basması veya uzun bacağın dizini bükerek durması
- Pantolon paçalarının belirgin şekilde farklı uzunlukta durması
- Bir kol veya bacağın, ya da vücudun bir yarısının diğerinden belirgin büyük görünmesi
- Çocuklukta uyluk veya kaval kemiği kırığı, kemik enfeksiyonu ya da kalça hastalığı geçirilmiş olması
Bacak boyu farkı ilk kez ergenlik döneminde fark edilmişse de değerlendirme yapılabilir; kalan büyüme süresi, uygun seçenekleri belirleyecektir.
Özet
- Epifizyodez, uzun bacaktaki büyüme plağını durdurarak veya yavaşlatarak bacak boyu farkının büyümeyle kapanmasını sağlar.
- Genellikle büyüme sonunda yaklaşık 2–5 cm fark beklenen çocuklarda düşünülür; daha büyük farklarda uzatma gündeme gelir.
- Doğru zamanlama; tekrarlanan ölçümler, kemik yaşı ve büyüme hesaplama yöntemleriyle belirlenir.
- İşlem küçük kesilerle yapılır ve iyileşme genellikle kısadır; erişkin boyu üzerindeki etkisi önceden konuşulmalıdır.
- Uygun yöntem ve zamanlama, muayene ve görüntüleme sonrasında kişiye özel belirlenir.
Sık Sorulan Sorular
Epifizyodez kemiği kısaltmaz; uzun bacağın kalan büyümesini durdurarak bacakları eşitler. Bu nedenle kişinin erişkin boyu, işlem yapılmasaydı uzun bacağa göre ulaşacağı boydan, eşitlenen fark ölçüsünde bir miktar kısa olur. Bu etki birkaç santimetre düzeyindedir ve karar verilmeden önce aileyle açıkça konuşulmalıdır. Boyu yaşıtlarına göre zaten kısa olan çocuklarda uzatma gibi seçenekler ayrıca değerlendirilir.
Bu, kullanılan yönteme bağlıdır. Deriden yapılan klasik epifizyodezde büyüme plağı kalıcı olarak kapatılır ve işlem geri alınamaz. Gerilim bandı plaklarla yapılan yöntemlerde ise amaç geçici yavaşlatmadır; plaklar çıkarıldığında büyüme sürebilir, ancak bunun ne ölçüde olacağı her zaman öngörülemez. Hangi yöntemin seçileceği; çocuğun yaşı, kalan büyüme ve beklenen fark dikkate alınarak belirlenir.
İşlem küçük kesilerle yapıldığı için çocukların çoğu kısa süre içinde okula dönebilir. İlk günlerde dizde şişlik ve hareketle ağrı olabilir; bu dönemde koltuk değneği yardımcı olur. Koşma, zıplama ve spor gibi aktivitelere dönüş genellikle birkaç hafta sonra, diz hareketleri ve kas gücü yeterli düzeye geldiğinde planlanır. Kesin süre, uygulanan yönteme ve çocuğun iyileşmesine göre doktor tarafından belirlenir.
Küçük bacak boyu farklarında ayakkabı içi tabanlık veya ayakkabı yükseltmesi çoğu zaman yeterlidir ve tamamen geçerli bir seçenektir. Tabanlık farkı ortadan kaldırmaz, yalnızca dengeler; bu nedenle yaşam boyu kullanılması gerekir. Fark büyüdükçe yüksek tabanlı ayakkabılar günlük yaşamda zorlayıcı olabilir. Yaklaşık 2–5 cm farklarda epifizyodez ile ayakkabı yükseltmesi arasındaki tercih, aileyle birlikte artıları ve eksileri konuşularak yapılır.
Çocukların iskelet olgunluğu her zaman takvim yaşlarıyla aynı hızda ilerlemez; aynı yaştaki iki çocuktan biri diğerine göre büyümesini daha erken tamamlayabilir. Kemik yaşı, genellikle el-el bileği röntgeniyle değerlendirilir ve kalan büyüme süresini tahmin etmeye yardımcı olur. Bu bilgi, bacak uzunluk ölçümleri ve büyüme hesaplama yöntemleriyle birleştirilerek epifizyodezin en uygun zamanı belirlenir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocuklarda Bacak Eğriliği: O ve X Bacak, İçe Basma ve Düz Taban
