Distal femoral osteotomi, X bacakta uyluk kemiğinin alt ucunu yeniden hizalayarak dizin dış bölümündeki aşırı yükü azaltmayı amaçlar. Kimlere uygun olduğunu, planlamayı ve iyileşme sürecini anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Distal femoral osteotomi (DFO), uyluk kemiğinin (femur) dize yakın alt ucunda kemiğin kontrollü olarak kesilip açısının değiştirilmesiyle yapılan, eklemi koruyucu bir düzeltme ameliyatıdır. En sık, X bacak (genu valgum) nedeniyle dizin dış bölümüne aşırı yük binen ve bu bölümde erken kireçlenme ya da kıkırdak hasarı gelişen genç ve aktif erişkinlerde uygulanır. Amaç, bacağın yük eksenini daha dengeli bir konuma getirerek dizin dış kısmındaki yükü azaltmak ve kişinin kendi diz eklemini olabildiğince uzun süre korumaktır.
Distal femoral osteotomi, O bacakta uygulanan yüksek tibial osteotominin X bacaktaki karşılığı olarak düşünülebilir. Her X bacakta ameliyat gerekmez; karar ayakta çekilen tüm bacak röntgeni, muayene ve gerektiğinde MR ile, kişiye özel olarak verilir.
X bacak dizi nasıl etkiler?
Normal bir bacakta, kalça ekleminin merkezinden ayak bileğinin merkezine çizilen mekanik eksen diz ekleminin ortasına yakın bir noktadan geçer. X bacakta bu çizgi dizin dış tarafına kayar. Sonuç olarak dizin dış bölümündeki kıkırdak ve menisküs daha fazla yük taşır, iç yan bağ gerilir ve diz kapağının kayma yolu bozulabilir. Yıllar içinde bu durum dizin dış bölümünde ağrıya ve kireçlenmeye yol açabilir.
Erişkinlerde X bacağın başlıca nedenleri şunlardır:
- Çocukluk çağından kalan ve kendiliğinden düzelmemiş X bacak
- Uyluk kemiğinin alt ucunda ya da kaval kemiğinin üst ucunda eğri kaynamış kırıklar
- Dış menisküsün geniş ölçüde çıkarılmış olması
- Geçirilmiş raşitizm, bazı iskelet gelişim bozuklukları ve romatizmal hastalıklar
Erişkin X bacakta eğriliğin kaynağı çoğu zaman uyluk kemiğinin alt ucudur; bu nedenle düzeltme de sıklıkla bu bölgede yapılır. Daha seyrek olarak eğrilik kaval kemiğinden ya da her iki kemikten kaynaklanır ve planlama buna göre değişir. X bacağın çocuklarda ve erişkinlerdeki genel özellikleri için X bacak (genu valgum) yazımıza göz atabilirsiniz.
Distal femoral osteotomi kimler için uygundur?
DFO genellikle şu özellikleri taşıyan kişilerde değerlendirilir:
- Görüntülemeyle doğrulanmış, eğriliği uyluk kemiğinin alt ucundan kaynaklanan X bacak
- Dizin dış bölümünde aktiviteyle artan ağrı ya da erken evre kireçlenme
- Dizin iç bölümünde ve diz kapağı arkasında kıkırdağın görece korunmuş olması
- İyi bir diz hareket açıklığı ve belirgin bağ yetmezliğinin olmaması
- Genç ya da orta yaşta, aktif yaşamını sürdürmek isteyen kişiler
DFO ayrıca dizin dış bölümüne yapılacak kıkırdak onarımı veya menisküs nakli gibi işlemleri korumak amacıyla, ya da X bacağın eşlik ettiği diz kapağı çıkıklarında tek başına veya bu işlemlerle birlikte planlanabilir. Buna karşılık dizin üç bölümünü de etkileyen ileri kireçlenme, iltihaplı romatizmal hastalık, belirgin hareket kısıtlılığı veya dizin tam açılamaması gibi durumlarda osteotomi genellikle uygun seçenek değildir; bu hastalarda diz protezi gibi diğer yöntemler değerlendirilir. Fazla kilo ve sigara kullanımı da kemik iyileşmesini olumsuz etkileyebilir.
Ameliyat öncesi planlama: hangi tetkikler gerekir?
Planlamanın temeli, ayakta çekilen tüm bacak röntgenidir (ortoröntgenogram). Bu röntgende mekanik eksenin dizin ne kadar dışından geçtiği ölçülür ve uyluk kemiğinin alt ucu ile kaval kemiğinin üst ucundaki eklem açıları hesaplanarak eğriliğin hangi kemikten kaynaklandığı belirlenir. Bu analiz, alt ekstremite deformite cerrahisinin temel ilkelerinden biridir.
Buna ek olarak ayakta çekilen diz röntgenleri ve diz kapağı grafileri, kıkırdak, menisküs ve bağların değerlendirilmesi için MR, dönüklük şüphesinde ise bilgisayarlı tomografi istenebilir. Planlamada amaç, yük eksenini dizin ortasına yaklaştırmaktır. Fazla düzeltme, bu kez dizin iç bölümüne aşırı yük bindireceği için istenmez; bu nedenle düzeltme miktarı derece derece hesaplanır.
Distal femoral osteotomi nasıl yapılır?
Açık kama yöntemi
Uyluğun dış tarafından yapılan bir kesiyle kemiğe ulaşılır. Kemik dıştan içe doğru, iç tarafta ince bir kemik köprüsü (menteşe) bırakılacak şekilde kesilir; kesi planlanan miktarda açılır ve kilitli bir plakla sabitlenir. Oluşan boşluk gerektiğinde kemik grefti veya kemik yerine geçen malzemelerle doldurulabilir.
Kapalı kama yöntemi
Uyluğun iç tarafından yaklaşılarak önceden hesaplanmış kama şeklinde bir kemik parçası çıkarılır ve kemik uçları bir araya getirilerek plakla tespit edilir. Kemik uçları doğrudan temas ettiği için kaynama açısından avantaj sağlayabilir. Hangi yöntemin seçileceği; eğriliğin miktarına, bacak boyu durumuna, kemik kalitesine ve cerrahın planlamasına göre belirlenir.
Büyük, birden fazla düzlemde ya da bacak kısalığıyla birlikte olan deformitelerde, kemiğin dış fiksatörle günler içinde aşamalı olarak düzeltilmesi de bir seçenektir. İşlem sırasında görüntüleme cihazı kullanılır ve gerekirse aynı seansta diz artroskopisi yapılabilir.
| Özellik | Distal femoral osteotomi | Yüksek tibial osteotomi |
|---|---|---|
| Uygulandığı kemik | Uyluk kemiğinin alt ucu | Kaval kemiğinin üst ucu |
| Tipik bacak dizilimi | X bacak (valgus) | O bacak (varus) |
| Yükü azaltılan bölüm | Dizin dış bölümü | Dizin iç bölümü |
| Sık kullanılan tespit | Kilitli plak | Kilitli plak |
| Planlama hedefi | Yük eksenini dizin ortasına yaklaştırmak | Yük eksenini dizin ortasının biraz dışına taşımak |
O bacakta uygulanan ameliyatın ayrıntıları için yüksek tibial osteotomi yazımızı okuyabilirsiniz.
Ameliyat sonrası iyileşme süreci
Hastanede kalış süresi genellikle birkaç gündür. Ağrı kontrolü, buz uygulaması ve bacağı yüksekte tutma ilk günlerde rahatlatır. Diz hareket egzersizlerine çoğu zaman erken dönemde başlanır; pıhtı önleyici tedbirler hekimin önerisine göre uygulanır.
İlk haftalarda koltuk değnekleriyle, bacağa kısmi yük verilerek yürünür. Kontrol röntgenlerinde kaynama ilerledikçe yük kademeli olarak artırılır. Kemik kaynaması çoğunlukla birkaç ay sürer; masa başı işlere dönüş birkaç hafta, araç kullanmak ise hangi bacağın ameliyat edildiğine ve iyileşmeye göre değişen bir süre sonra mümkün olur. Spora dönüş genellikle aylar alır ve fizyoterapi bu sürecin önemli bir parçasıdır. Ameliyatın getirdiği rahatlamanın tam olarak değerlendirilmesi bir yıla yakın sürebilir; süreç kişiden kişiye değişir.
Fizyoterapi programı; diz hareket açıklığını korumaya, uyluğun ön yüzündeki kuadriseps kasının gücünü yeniden kazanmaya ve yürüyüş düzenini toparlamaya odaklanır. Hekim izin verdiğinde sabit bisiklet ve yüzme gibi dizi daha az zorlayan aktiviteler çoğu zaman ilk dönülen sporlardır. Koşu ve sıçrama gerektiren sporlara dönüş ise kemik kaynaması ve kas gücü yeterli düzeye ulaştıktan sonra, aşamalı olarak planlanır.
Olası riskler ve diz protezi ile ilişkisi
Her cerrahi girişim gibi DFO'nun da riskleri vardır:
- Kaynamada gecikme veya kaynamama
- Menteşe bölgesinde kırık ya da düzeltmenin kaybı
- Beklenenden az veya fazla düzeltme
- Enfeksiyon, pıhtı ve diz sertliği
- Ender olarak sinir veya damar yaralanması
- Plağa bağlı tahriş ve ileride plağın çıkarılması gereksinimi
DFO, var olan kıkırdak hasarını ortadan kaldırmaz; amacı yükü azaltarak yakınmaları hafifletmek ve hasarın ilerlemesini yavaşlatmaktır. Bazı kişilerde ileride diz protezi gerekebilir. Daha önce osteotomi yapılmış bir dizde protez ameliyatı teknik olarak biraz daha fazla planlama gerektirebilir, ancak genellikle mümkündür. Kırık sonrası eğri kaynamaya bağlı X bacaklarda yaklaşım için deformite ve yanlış kaynama cerrahisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Dizin dış tarafında yürüme, merdiven veya sporla artan ve geçmeyen ağrı
- X bacak görünümünde yıllar içinde fark edilen artış
- Dizde tekrarlayan şişlik, boşalma hissi ya da diz kapağının yerinden çıkması
- Diz çevresindeki bir kırıktan sonra bacakta yeni gelişen eğrilik
- Ameliyat sonrasında ateş, yara yerinde akıntı, baldırda şişlik veya ağrıda ani artış
Doğru kararın verilebilmesi için deformitenin ayrıntılı analizi ve kıkırdağın durumu birlikte değerlendirilmelidir. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, ABD'deki Paley Enstitüsü'nde deformite cerrahisi üzerine araştırma bursiyeri olarak çalışmış olup alt ekstremite deformiteleri alanında uluslararası yayınları bulunmaktadır.
Özet
- Distal femoral osteotomi, X bacakta uyluk kemiğinin alt ucunu yeniden hizalayarak dizin dış bölümündeki yükü azaltır.
- Uygun adaylar genellikle dış bölümde erken hasarı olan, diğer bölümleri görece korunmuş aktif erişkinlerdir.
- Planlama ayakta tüm bacak röntgeni ve gerektiğinde MR ile yapılır; fazla düzeltmeden kaçınılır.
- İyileşme koltuk değnekleriyle kısmi yükle başlar; kemik kaynaması birkaç ay sürer.
- DFO kireçlenmeyi ortadan kaldırmaz, ancak uygun hastalarda dizin kendi eklemini daha uzun süre korumayı amaçlar.
Sık Sorulan Sorular
Çoğu hasta ameliyattan kısa süre sonra fizyoterapist eşliğinde koltuk değnekleriyle ayağa kaldırılır. İlk haftalarda bacağa genellikle kısmi yük verilir; kontrol röntgenlerinde kaynama ilerledikçe yük kademeli olarak artırılır ve koltuk değneklerine olan ihtiyaç azalır. Tam yükle desteksiz yürüme çoğu zaman birkaç hafta ile birkaç ay arasında mümkün olur. Süre; kullanılan tekniğe, kemik kalitesine ve iyileşmeye göre kişiden kişiye değişir.
DFO var olan kıkırdak hasarını ortadan kaldırmaz; bu nedenle diz protezini kesin olarak önlediği söylenemez. Amacı, uygun hastalarda dizin dış bölümündeki yükü azaltarak yakınmaları hafifletmek ve kireçlenmenin ilerlemesini yavaşlatmaktır. Böylece protez gereksinimi ertelenebilir. Bazı kişilerde ileride protez yine de gerekebilir; daha önce osteotomi yapılmış bir dizde protez ameliyatı genellikle mümkündür.
Kemik kaynadıktan sonra plak çoğu zaman yerinde bırakılabilir. Ancak uyluğun yan tarafındaki plak bazı kişilerde kas ve doku tahrişine, özellikle diz bükülürken rahatsızlığa yol açabilir. Bu durumda, kemiğin tam kaynadığı röntgenle gösterildikten sonra plağın çıkarılması değerlendirilebilir. İleride diz protezi planlanırsa plak, protez ameliyatından önce ya da sırasında çıkarılabilir. Karar muayeneyle verilir.
Her ikisi de bacak eksenini değiştirerek dizin hasarlı bölümündeki yükü azaltmayı amaçlayan eklem koruyucu ameliyatlardır. Distal femoral osteotomi uyluk kemiğinin alt ucuna uygulanır ve genellikle X bacakta dizin dış bölümünü rahatlatır. Yüksek tibial osteotomi ise kaval kemiğinin üst ucuna uygulanır ve çoğunlukla O bacakta dizin iç bölümündeki yükü azaltır. Hangisinin uygun olduğunu eğriliğin kaynağı belirler.
İki taraflı X bacakta her iki bacağın aynı seansta ameliyat edilmesi teknik olarak mümkün olsa da, çoğu zaman ameliyatlar birkaç ay arayla planlanır. Bunun nedeni, iyileşme döneminde en az bir sağlam bacakla yük verebilmenin günlük yaşamı ve rehabilitasyonu kolaylaştırmasıdır. Bazı özel durumlarda eş zamanlı cerrahi tercih edilebilir. Karar; deformitenin ölçüsüne, genel sağlık durumuna ve kişinin ev koşullarına göre birlikte verilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Yetişkinlerde Bacak Eğriliği (O ve X Bacak) Düzeltme Cerrahisi
