Pes kavus, ayak kemerinin normalden yüksek olduğu bir deformitedir ve bazen sinir ya da kas hastalıklarının ilk işaretidir. Nedenleri, belirtileri, tanısı ve tedavi seçenekleri.
Bu sayfada 8 başlık
Pes kavus, ayağın iç kemerinin normalden yüksek olduğu ve basarken düzleşmediği bir ayak yapısıdır; çoğu zaman topuğun içe doğru eğik durduğu "kavovarus" dizilimle birlikte görülür. Hafif ve yakınma yapmayan bir yüksek kemer yalnızca kişisel bir ayak tipi olabilir. Ancak belirgin, giderek artan ya da tek ayakta görülen pes kavusta altta yatan bir sinir veya kas hastalığının araştırılması önerilir. Tedavi çoğunlukla uygun tabanlık, ayakkabı ve egzersizle başlar; belirgin deformite ve süren yakınmalarda yumuşak doku ve kemik düzeltme ameliyatları gündeme gelebilir.
Bu yazıda yüksek ayak kemerinin nasıl tanındığını, olası nedenlerini, hangi yakınmalara yol açabileceğini ve çocuklarda ve yetişkinlerde değerlendirilen tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.
Pes kavus nedir, nasıl anlaşılır?
Normal bir ayakta iç kemer, yük verildiğinde hafifçe yassılaşarak ağırlığın topuk, ayağın dış kenarı ve ön ayak arasında dengeli dağılmasını sağlar. Pes kavusta kemer yüksektir ve ayak yere esas olarak topuk ve ön ayakla temas eder. Bu da basıncın küçük bir alana, özellikle tarak kemiklerinin başlarına ve ayağın dış kenarına yoğunlaşmasına yol açar.
Yüksek kemeri düşündüren bazı ipuçları şunlardır:
- Ayak izinde orta bölümün çok dar görünmesi ya da hiç çıkmaması
- Önden bakıldığında topuğun iç kısmının görülebilmesi; bu durum topuğun içe eğik olduğuna işaret eder
- Ayak parmaklarında pençeleşme
- Ayakkabıların dış kenarının hızlı aşınması
Deformite esnek olabilir ya da zamanla sertleşebilir. Esnek deformitede eklemler elle düzeltilebilirken sert deformitede bu mümkün olmaz. Bu ayrım, tedavi planlamasında belirleyicidir.
Pes kavus nedenleri: neden araştırma gerekir?
Ayak kaslarının birbirini dengeleyen kuvvetleri bozulduğunda ayak zamanla yüksek kemerli bir şekil alır. Örneğin ayağı yukarı kaldıran ve dışa çeviren kaslar zayıflarken ilk tarak kemiğini aşağı iten kas güçlü kalırsa, ön ayak aşağı doğru bükülür, topuk içe eğilir ve parmaklar pençeleşir. Bu nedenle belirgin pes kavus olan kişilerin önemli bir kısmında altta yatan nörolojik bir durum bulunur.
| Neden grubu | Örnekler | Dikkat çeken özellikler |
|---|---|---|
| Kalıtsal sinir hastalıkları | Charcot-Marie-Tooth hastalığı (kalıtsal motor-duyusal nöropati) | Genellikle iki taraflı, ailede benzer ayak yapısı, bacak alt kısmında incelme, ilerleyen dönemde el kaslarında zayıflık |
| Omurilik ve merkezi sinir sistemi | Gergin omurilik, omurilik içi kist veya kitleler, serebral palsi, spina bifida | Tek taraflı veya ilerleyici olması, sırtta bulgular, idrar ve dışkılama sorunları |
| Doğuştan veya tedavi sonrası | Çarpık ayak tedavisi sonrası kalan deformite | Çocuklukta tedavi öyküsü |
| Yaralanma sonrası | Ayak ve bacak kırıkları sonrası yanlış kaynama, kompartman sendromu sonrası kas sertliği | Tek taraflı, belirli bir yaralanmadan sonra başlaması |
| Ailesel veya nedeni bulunamayan | Altta yatan hastalık saptanmayan yüksek kemer | Genellikle hafif, iki taraflı ve ilerleme göstermeyen |
Çarpık ayak tedavisi gören çocuklarda ilerleyen yıllarda yüksek kemer gelişebileceği için takip önemlidir; bu konuda çarpık ayak tedavisi rehberimizi okuyabilirsiniz.
Pes kavus hangi yakınmalara yol açar?
Yüksek kemerli ayak, yükü daha küçük bir alana taşıdığı için zamanla çeşitli yakınmalara neden olabilir:
- Tarak kemiklerinin başları altında ve ayağın dış kenarında ağrı ve nasırlar
- Sık tekrarlayan ayak bileği burkulmaları ve dengesizlik hissi
- Pençe parmaklar ve parmak üstlerinde ayakkabı sürtünmesine bağlı yaralar
- Uygun ayakkabı bulmakta güçlük
- Topuk ağrısı ve ayak tabanında gerginlik
- Ayağın dış kenarındaki tendonlarda ağrı ve beşinci tarak kemiğinde stres kırığı
- Uzun dönemde ayak bileği ve ayak eklemlerinde kireçlenme
Sinir hastalığına bağlı pes kavusta bunlara yürürken ayak ucunun yere takılması, sık düşme ve ayakta his azalması da eşlik edebilir.
Tanı: muayene ve tetkikler
Değerlendirme ayrıntılı bir öykü ve fizik muayeneyle başlar. Hekim yakınmaların ne zamandır olduğunu, ilerleyip ilerlemediğini ve ailede benzer ayak yapısı veya sinir hastalığı olup olmadığını sorar. Muayenede ayağın ayakta ve otururken görünümü, eklemlerin esnekliği, kas gücü, refleksler, his muayenesi, omurga ve eller değerlendirilir.
Muayenenin önemli bir parçası Coleman blok testidir. Kişi, ayağının dış kenarı ve topuğu ince bir bloğun üzerinde, ilk tarak kemiği ise bloğun dışında kalacak şekilde ayakta durur. Bu sırada topuktaki içe eğiklik düzeliyorsa topuk esnektir ve deformiteyi esas olarak ön ayak yönlendiriyordur. Düzelmiyorsa arka ayakta sertleşme vardır. Bu bilgi, ameliyat gerekirse hangi bölgenin düzeltileceğini belirlemede yol göstericidir.
Tetkikler kişiye göre planlanır:
- Ayakta, yük verilerek çekilen ayak ve ayak bileği röntgenleri
- Gerektiğinde topuk dizilimini gösteren özel röntgen görüntüleri
- Sinir hastalığından şüpheleniliyorsa sinir iletim çalışmaları ve nöroloji değerlendirmesi
- Uygun durumlarda genetik testler
- Tek taraflı veya hızlı ilerleyen deformitede omurga MR'ı
Pes kavus tedavisi: ameliyatsız yöntemler
Yakınmaları hafif olan ya da deformitesi esnek olan pek çok kişide tedavi ameliyatsız yöntemlerle başlar. Amaç, basıncı ayak tabanına daha dengeli dağıtmak, ayak bileğini desteklemek ve kas dengesini korumaktır:
- Kişiye özel tabanlık: Yumuşak destekli, basıncı dağıtan ve gerektiğinde ilk tarak kemiği başının altını boşaltan tabanlıklar ağrıyı ve nasır oluşumunu azaltmaya yardımcı olabilir.
- Uygun ayakkabı: Burnu geniş ve derin, tabanı yastıklı ayakkabılar; dengesizlik varsa bileği saran modeller tercih edilebilir.
- Ortezler: Ayak bileği burkulmaları veya ayak düşüklüğü olanlarda ayak bileği destekleri ya da ayak bileği-ayak ortezleri kullanılabilir.
- Egzersiz ve fizyoterapi: Baldır ve ayak tabanı germe, ayağı dışa çeviren kasları güçlendirme ve denge çalışmaları.
- Cilt bakımı: Nasırların düzenli bakımı ve his azlığı olanlarda ayakların her gün kontrol edilmesi.
Sinir hastalığına bağlı pes kavus olan çocuklarda deformite büyümeyle birlikte artabileceğinden düzenli takip önemlidir.
Pes kavusta cerrahi tedavi: hangi durumlarda, hangi yöntemler?
Ameliyatsız yöntemlere rağmen süren ağrı, tekrarlayan burkulmalar, ayakkabı giymeyi zorlaştıran deformite, deride yara riski veya ilerleme varsa cerrahi seçenekler değerlendirilir. Pes kavus cerrahisinde amaç, yalnızca kemeri düşürmek değil, ayağın yere dengeli basmasını ve kas dengesini yeniden kurmaktır. Bu nedenle çoğu zaman birden fazla işlem birlikte planlanır:
- Yumuşak doku gevşetmeleri: Ayak tabanındaki gergin bant yapısının (plantar fasya) gevşetilmesi
- Tendon transferleri: Kas dengesini düzeltmek için güçlü bir kasın tendonunun zayıf kasın görevini üstlenecek şekilde aktarılması
- Osteotomiler: İlk tarak kemiğinin veya topuk kemiğinin kontrollü kesilerek yeniden hizalanması
- Parmak düzeltmeleri: Pençe parmakların tendon ve eklem işlemleriyle düzeltilmesi
- Eklem dondurma (artrodez): Ağır ve sert deformitelerde, genellikle yetişkinlerde, bazı ayak eklemlerinin düzeltilmiş pozisyonda kaynaştırılması
Çocuklarda mümkün olduğunca eklemleri koruyan yöntemler tercih edilir ve büyüme dönemi göz önünde bulundurulur. Daha önce ameliyat geçirmiş, cildi ya da dokuları hassas olan veya çok ağır deformitesi bulunan bazı hastalarda dairesel dış fiksatör (İlizarov) ile deformitenin günler-haftalar içinde kademeli olarak düzeltilmesi bir seçenek olabilir. Yetişkinlerde ayak ve bacak deformitelerine yaklaşım için alt ekstremite deformite cerrahisi ve bacak, diz ve ayak bileği düzeltmeleri sayfalarımıza, çocuklarda ise çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri sayfamıza göz atabilirsiniz.
Ameliyat sonrası genellikle birkaç hafta alçı veya bot kullanılır, yük verme kademeli olarak artırılır ve fizyoterapi uygulanır. Günlük yaşama ve spora dönüş süresi yapılan işlemlere göre kişiden kişiye değişir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda ortopedik değerlendirme önerilir:
- Yalnızca bir ayakta yüksek kemer veya ayak şeklinde değişiklik
- Çocuklarda ya da yetişkinlerde zamanla artan kemer yüksekliği ve pençe parmaklar
- Sık ayak bileği burkulması, yürürken ayak ucunun takılması veya sık düşme
- Bacaklarda ya da ellerde incelme, güçsüzlük veya his azalması
- Ailede benzer ayak yapısı ya da kalıtsal sinir hastalığı öyküsü
- Tabanlık ve uygun ayakkabıya rağmen süren ağrı ve nasırlar
- İdrar veya dışkılama kontrolünde değişiklik eşlik ediyorsa
Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, ABD'deki Paley Institute'ta deformite cerrahisi ve İlizarov teknikleri üzerine araştırma bursiyeri olarak çalışmıştır. Pes kavusta tedavi planı, muayene ve tetkik sonuçlarına göre ve gerektiğinde nöroloji gibi diğer bölümlerle birlikte oluşturulur.
Özet
- Pes kavus, ayak kemerinin normalden yüksek olduğu ve çoğu zaman topuğun içe eğik durduğu bir ayak deformitesidir.
- Belirgin, ilerleyici veya tek taraflı pes kavusta altta yatan sinir ya da kas hastalığı araştırılmalıdır.
- Coleman blok testi ve yük verilerek çekilen röntgenler, deformitenin esnekliğini ve yerini anlamaya yardımcı olur.
- Tedavi çoğunlukla tabanlık, ayakkabı, ortez ve egzersizle başlar.
- Süren yakınmalarda yumuşak doku, tendon ve kemik işlemlerini içeren kişiye özel cerrahi planlanabilir.
Sık Sorulan Sorular
Düz tabanda (pes planus) ayağın iç kemeri basarken belirgin şekilde çöker ve ayak tabanının büyük bölümü yere değer. Pes kavusta ise kemer yüksektir, ayak yere esas olarak topuk ve ön ayakla basar ve basınç küçük bir alanda yoğunlaşır. İki durumun nedenleri, yol açtığı yakınmalar ve tedavi yaklaşımları farklıdır; ayrımı muayene ve gerekirse yük verilerek çekilen röntgenler netleştirir.
Pes kavus her zaman kalıtsal değildir; ancak bazı ailelerde benzer ayak yapısı birkaç kuşakta görülebilir. Özellikle iki taraflı ve ilerleyici pes kavusta en sık nedenlerden biri, kalıtsal bir sinir hastalığı olan Charcot-Marie-Tooth hastalığıdır. Ailede benzer ayak yapısı, bacaklarda incelme veya güçsüzlük varsa nöroloji değerlendirmesi ve uygun durumlarda genetik testler önerilebilir.
Pes kavusta genellikle basıncı ayak tabanına daha geniş bir alana dağıtan, yumuşak destekli ve kişinin ayak yapısına göre hazırlanmış tabanlıklar tercih edilir. Bazı durumlarda ilk tarak kemiği başının altını boşaltan ya da topuğun içe eğilmesini dengeleyen ek düzenlemeler yapılır. Hazır tabanlıklar her ayağa uymayabileceğinden, tabanlığın muayene sonrasında belirlenmesi önerilir.
İyileşme süresi yapılan işlemlerin türüne ve sayısına göre değişir. Kemik işlemleri yapıldığında genellikle birkaç hafta alçı veya bot kullanılır ve bu dönemde yük verme sınırlanır. Ardından kademeli yük verme ve fizyoterapi gelir. Günlük yürüyüşe dönüş çoğu zaman birkaç ay içinde gerçekleşirken spora dönüş daha uzun sürebilir. Süreç kişiden kişiye farklılık gösterir.
Hafif ve yakınma yapmayan yüksek ayak kemeri olan pek çok kişi spor yapabilir. Ancak tekrarlayan ayak bileği burkulmaları, ayak dış kenarında ağrı veya stres kırıkları yaşanıyorsa uygun ayakkabı, tabanlık, denge ve kuvvet çalışmaları önem kazanır. Koşu ve sıçrama içeren sporlarda yakınmalar artıyorsa, nedenin ve uygun önlemlerin belirlenmesi için muayene önerilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocuklarda Bacak Eğriliği: O ve X Bacak, İçe Basma ve Düz Taban
