Coxa vara, uyluk kemiği boynunun gövdeyle yaptığı açının azalmasıdır ve çocuklarda topallama ile bacak boyu farkına yol açabilir. Türleri, tanısı ve tedavi seçenekleri.
Bu sayfada 8 başlık
Coxa vara (koksa vara), uyluk kemiğinin (femur) kalçaya uzanan boyun kısmı ile kemiğin gövdesi arasındaki açının normalden küçük olmasıdır. Bu açı azaldığında kalça çevresindeki kasların çalışma koşulları bozulur; çocuk genellikle ağrıya yol açmayan bir topallama, etkilenen tarafta bacak kısalığı ya da iki taraflı durumda paytak bir yürüyüşle başvurur. Coxa vara doğuştan, büyüme sırasında ya da başka bir hastalığa bağlı olarak gelişebilir. Tedavi; açının derecesine, ilerleme eğilimine ve yakınmalara göre izlemden uyluk kemiğinin üst ucunun cerrahi olarak yeniden hizalanmasına kadar uzanır.
Coxa vara nadir görülen bir durumdur ve çoğu zaman ailelerin ilk kez duyduğu bir terimdir. Bu yazıda açının ne anlama geldiğini, olası nedenleri, tanıda kullanılan ölçümleri ve tedavi seçeneklerini sade bir dille ele alıyoruz.
Coxa vara nedir? Kalça açısını anlamak
Uyluk kemiğinin üst ucunda kalça eklemine oturan top şeklindeki femur başı, kemiğin gövdesine eğik bir "boyun" ile bağlanır. Boyun ile gövde arasındaki açıya boyun-gövde açısı denir. Bu açı doğumda daha geniştir ve büyümeyle birlikte azalarak yetişkinlikte yaklaşık 125-135 derece civarına iner.
Çocuklarda bu açının belirgin şekilde azalması, genellikle 120 derecenin altına düşmesi coxa vara olarak tanımlanır. Açı küçüldükçe femur başı aşağı doğru eğilir, büyük trokanter adı verilen kemik çıkıntı yukarı yükselir ve kalçayı yana açan kaslar daha az etkili çalışır. Bunun karşıtı, yani açının normalden büyük olması ise coxa valga olarak adlandırılır.
Bu açının önemi, kalçayı yana açan kasların (abduktor kaslar) çalışma biçiminden kaynaklanır. Bu kaslar büyük trokanterden leğen kemiğine uzanır ve tek ayak üzerinde dururken leğenin dengede kalmasını sağlar. Trokanter yukarı yer değiştirdiğinde kaslar gevşer ve daha kısa bir kaldıraç kolu üzerinden çalışmak zorunda kalır; sonuçta yürürken leğen karşı tarafa düşer ve topallama ortaya çıkar. Belirgin ve ilerleyen deformitelerde femur boynunun zorlanması nedeniyle izlem ayrıca önem kazanır.
Coxa vara türleri ve nedenleri
Coxa vara tek bir hastalık değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir deformitedir. Hekimler bunu başlıca üç grupta değerlendirir:
| Tür | Ne zaman fark edilir? | Özellikler |
|---|---|---|
| Doğuştan (konjenital) coxa vara | Doğumda veya bebeklikte | Çoğu zaman uyluk kemiğinin doğuştan kısalığı veya eksikliği ile birlikte görülür |
| Gelişimsel coxa vara | Yürüme başladıktan sonra, genellikle okul öncesi dönemde | Femur boynundaki büyüme plağının alt bölümündeki kemikleşme bozukluğuna bağlıdır; iki taraflı olabilir |
| Edinsel (sonradan gelişen) coxa vara | Herhangi bir yaşta | Kalça kırıkları, kalça enfeksiyonları, femur başı kayması, Perthes hastalığı, iskelet displazileri, raşitizm, fibröz displazi gibi durumlara bağlıdır |
Gelişimsel coxa varada femur boynundaki büyüme plağı normalden dik konumdadır ve boynun alt kısmında röntgende üçgen şeklinde bir kemik parçası görülebilir. Vücut ağırlığı bu dik plağa kesme kuvveti olarak etki ettiğinden açı zamanla daha da küçülebilir. Coxa varanın da yer aldığı diğer nadir durumlar hakkında çocukluk çağı ender deformiteleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Coxa vara belirtileri nelerdir?
Coxa vara olan çocukların çoğunda kalça ağrısı belirgin değildir; aileler daha çok yürüyüşteki farklılığı fark eder. Sık görülen bulgular şunlardır:
- Yürürken gövdenin etkilenen tarafa yatması ve topallama
- İki taraflı durumda iki yana sallanarak, paytak yürüme
- Tek taraflı durumda bacak boyu farkı
- Kalçayı yana açma ve içe çevirme hareketlerinde kısıtlılık
- Uzun yürüyüş ve koşu sonrasında çabuk yorulma
- Kalçanın yan tarafında kemik çıkıntısının belirgin görünmesi
Bacak boyu farkı tek başına da yürüyüşü etkileyebileceğinden, farkın miktarı ve büyüme boyunca nasıl değişeceği takipte ayrıca değerlendirilir. Bu konuda çocuklarda bacak uzunluk eşitsizliği yazımız ayrıntılı bilgi sunar.
Tanı: röntgen ve açı ölçümleri
Muayenede hekim yürüyüşü, kalça hareketlerini, bacak uzunluklarını ve kalçayı yana açan kasların gücünü değerlendirir. Tek ayak üzerinde dururken leğen kemiğinin karşı tarafa düşmesi (Trendelenburg bulgusu), bu kasların yeterince etkili çalışmadığını gösterir.
Tanı leğen kemiği ve kalça röntgenleri ile konur. Röntgende şu ölçümler yapılır:
- Boyun-gövde açısı: Deformitenin derecesini gösterir.
- Hilgenreiner-epifiz (HE) açısı: Femur boynundaki büyüme plağının ne kadar dik durduğunu gösterir ve deformitenin ilerleme olasılığını tahmin etmede yol göstericidir.
Doğuştan veya edinsel coxa vara düşünülen çocuklarda tüm alt ekstremiteyi gösteren uzun bacak grafileri, gerektiğinde bilgisayarlı tomografi veya MR ve iskelet displazisi şüphesinde ek tetkikler istenebilir. Özellikle iki taraflı coxa varası olan ve boyu yaşıtlarına göre belirgin kısa kalan çocuklarda, genel bir kemik gelişim bozukluğunun araştırılması için tüm iskeletin değerlendirilmesi ve gerekirse genetik inceleme önerilebilir.
Coxa vara tedavisi: izlem mi, ameliyat mı?
Tedavi kararı; açıların değeri, deformitenin zaman içinde ilerleyip ilerlemediği, yürüme bozukluğunun derecesi ve çocuğun yaşı birlikte değerlendirilerek verilir. Gelişimsel coxa varada genel bir yol haritası olarak:
- HE açısı yaklaşık 45 derecenin altında olan çocuklarda deformite çoğu zaman ilerlemez ve düzenli röntgenlerle izlenir.
- 45-60 derece arasındaki açılarda yakın takip yapılır; ilerleme veya yakınma varsa cerrahi değerlendirilir.
- 60 derecenin üzerindeki açılarda ya da boyun-gövde açısı belirgin şekilde küçük olduğunda deformitenin ilerleme eğilimi daha yüksek olduğu için cerrahi daha sık gündeme gelir.
Fizyoterapi ve egzersizler kalça çevresindeki kasları güçlendirmeye ve yürüyüşü desteklemeye yardımcı olabilir; ancak kemiğin şeklini değiştirmez. Edinsel coxa varada tedavi, altta yatan hastalık da göz önüne alınarak planlanır.
Valgus osteotomisi ve ameliyat sonrası süreç
Coxa varada sık uygulanan cerrahi yöntem, uyluk kemiğinin üst ucundan kontrollü bir kesi yapılarak boyun-gövde açısının artırıldığı valgus osteotomisidir. Bu ameliyatla femur boynu daha uygun bir açıya getirilir, büyüme plağı kesme kuvveti yerine baskı kuvveti alacak şekilde yeniden konumlandırılır ve kalçayı yana açan kasların çalışma koşulları iyileştirilir. Kemik parçaları genellikle plak ve vidalarla tespit edilir. Planlanan açıya ulaşmak, deformitenin tekrarlama riskini azaltmak açısından önemlidir.
Ameliyat kararından önce aileyle genellikle şu konular ayrıntılı olarak konuşulur:
- Ameliyatın amacı ve hedeflenen düzeltme
- Hastanede kalış, alçı veya koltuk değneği dönemi ve okula dönüş
- Enfeksiyon, kemiğin geç kaynaması ve deformitenin tekrarlaması gibi olası riskler
- Plak ve vidaların ileride çıkarılmasının gerekip gerekmeyeceği
- Büyüme süresince planlanan kontrol aralıkları
Ameliyat sonrası süreç çocuğun yaşına ve yapılan işleme göre değişir. Küçük çocuklarda bir süre alçı uygulanabilir; daha büyük çocuklarda koltuk değneğiyle korumalı yük verme dönemi olur. Kemik kaynadıktan sonra fizyoterapiyle kas gücü ve yürüyüş desteklenir.
Takip büyüme bitene kadar sürer. Bazı çocuklarda femur boynundaki büyüme plağının erken kapanması, büyük trokanterin göreceli olarak yükselmesi veya bacak boyu farkı gelişebilir; bu durumlarda ek işlemler planlanabilir. Doğuştan femur kısalığına eşlik eden coxa varada ise kalça düzeltmesi, ileride yapılabilecek kemik uzatma gibi aşamaların da parçası olan kapsamlı bir rekonstrüksiyon planı içinde ele alınır.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda çocuğunuzun bir çocuk ortopedisi uzmanı tarafından değerlendirilmesi önerilir:
- Yürümeye başladıktan sonra süren ya da giderek belirginleşen topallama
- İki yana sallanarak, paytak yürüme
- Bacak boylarında fark ya da ayakkabı tabanlarının farklı aşınması
- Kalça hareketlerinde, özellikle bacağı yana açmada kısıtlılık
- Daha önce kalça kırığı veya kalça enfeksiyonu geçirmiş bir çocukta yürüyüşte yeni değişiklik
- İskelet displazisi tanısı olan bir çocukta kalça veya yürüyüşle ilgili yakınma
Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, doğuştan kemik anomalileri ve çocuk ortopedisi konularında Paley Institute'ta araştırma bursiyeri olarak çalışmıştır. Coxa vara, çocukluk çağı ender görülen deformiteleri ve çocuk ortopedisi kapsamında, muayene ve röntgen bulgularına göre kişiye özel olarak değerlendirilir.
Özet
- Coxa vara, uyluk kemiği boynu ile gövdesi arasındaki açının normalden küçük olmasıdır.
- Doğuştan, gelişimsel veya başka hastalıklara bağlı edinsel olarak ortaya çıkabilir.
- Çoğu zaman ağrıya yol açmayan topallama, paytak yürüme veya bacak boyu farkı ile fark edilir.
- Röntgende ölçülen boyun-gövde açısı ve HE açısı, izlem ya da cerrahi kararında yol göstericidir.
- İlerleyici veya belirgin deformitede valgus osteotomisi uygulanabilir; büyüme bitene kadar takip önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Gelişimsel coxa varada büyüme plağının eğimi çok fazla değilse deformite çoğu zaman ilerlemez ve bazı çocuklarda zamanla iyileşme görülebilir. Buna karşın büyüme plağının belirgin şekilde dik olduğu durumlarda açı büyümeyle birlikte daha da küçülebilir. Hangi grupta olunduğu röntgende ölçülen HE açısı ve düzenli kontrollerle belirlenir; seyir kişiden kişiye değişir.
Ameliyat için tek bir ideal yaş yoktur. Karar; açının derecesine, deformitenin ilerleyip ilerlemediğine, yürüme bozukluğuna ve çocuğun kemik gelişimine göre verilir. Gelişimsel coxa varada cerrahi çoğu zaman okul öncesi veya okul çağının ilk yıllarında gündeme gelir. Doğuştan femur kısalığına eşlik eden coxa varada ise zamanlama, kapsamlı rekonstrüksiyon planının bir parçası olarak belirlenir.
Tek taraflı coxa varada femur boynunun aşağı eğilmesi nedeniyle etkilenen bacak daha kısa olabilir. Doğuştan femur kısalığına eşlik eden durumlarda fark daha belirgindir ve büyüme boyunca artabilir. Ameliyat sonrasında büyüme plağının erken kapanması da fark oluşturabilir. Bu nedenle bacak boyları takipte düzenli olarak ölçülür ve gerekiyorsa farkı dengelemeye yönelik yöntemler planlanır.
Hayır. Gelişimsel kalça displazisinde sorun esas olarak kalça yuvasının sığ olması ve femur başının yuvaya tam oturmamasıdır. Coxa varada ise femur başı genellikle yuvanın içindedir; sorun uyluk kemiği boynunun gövdeyle yaptığı açının küçük olmasıdır. Her iki durum da topallamaya yol açabildiği için ayrım muayene ve röntgen ile yapılır.
Fizik tedavi ve egzersizler kalçayı yana açan kasları güçlendirerek yürüyüşü desteklemeye ve yorgunluğu azaltmaya yardımcı olabilir. Ameliyat sonrası dönemde de kas gücünün yeniden kazanılmasında önemli bir yer tutar. Ancak kemiğin açısını değiştirmez. Açının belirgin olduğu veya ilerlediği durumlarda kemiğin şeklini düzeltmek için cerrahi seçenekler değerlendirilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocukluk Çağı Ender Deformiteleri: Fibular Hemimeli, Femur Eksikliği
