Tarsal koalisyon, ayak kemikleri arasında doğuştan bulunan anormal bir bağlantıdır ve çoğu zaman ergenlikte tekrarlayan burkulma ve ağrıyla fark edilir. Belirtileri, tanıyı ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Tarsal koalisyon, arka ve orta ayaktaki kemiklerden (tarsal kemikler) ikisinin ya da daha fazlasının, normalde bulunmaması gereken bir kemik, kıkırdak veya sıkı bağ dokusu köprüsüyle birbirine bağlı olmasıdır. Doğuştan var olan bu bağlantı çocuklukta genellikle belirti vermez; köprünün sertleşmeye başladığı ergenlik döneminde ayak hareketlerini kısıtlayarak tekrarlayan ayak bileği burkulmasına, aktiviteyle artan ayak ağrısına ve sert düz tabana yol açabilir. Tanı muayene ve görüntülemeyle konur; tedavide önce ameliyatsız yöntemler denenir, yakınmalar sürerse cerrahi seçenekler değerlendirilir.
"Sık sık ayağını burkuyor" yakınmasıyla getirilen ergenlerde tarsal koalisyon, gözden kaçabilen nedenlerden biridir. Bu yazıda tarsal koalisyonun ne olduğunu, hangi belirtilerle ortaya çıktığını, nasıl tanındığını ve hangi tedavi seçeneklerinin bulunduğunu ailelerin ve gençlerin anlayabileceği bir dille anlatıyoruz.
Tarsal koalisyon nedir, neden olur?
Ayak kemikleri anne karnında tek bir doku kitlesinden ayrışarak gelişir. Bu ayrışma iki kemik arasında tam gerçekleşmediğinde, kemikler arasında bir köprü kalır. Tarsal koalisyon aile içinde birden fazla kişide görülebilir; bu da genetik bir yatkınlık olduğunu düşündürür. Toplumda sanıldığından daha sık olduğu, ancak pek çok kişinin hiç yakınma yaşamadığı bilinmektedir. Olguların yaklaşık yarısında her iki ayak da etkilenir.
Köprü; sıkı bağ dokusu (fibröz), kıkırdak ya da kemik yapıda olabilir. Çocukluk döneminde daha esnek olan fibröz ve kıkırdak köprüler, ergenlikte kemikleşmeye başlar. Ayak sertleştikçe yakınmalar da genellikle bu dönemde ortaya çıkar. En sık görülen iki tip şunlardır:
- Kalkaneonaviküler koalisyon: Topuk kemiği (kalkaneus) ile orta ayaktaki naviküler kemik arasındaki bağlantı. Belirtiler sıklıkla 8–12 yaş arasında başlar.
- Talokalkaneal koalisyon: Aşık kemiği (talus) ile topuk kemiği arasındaki bağlantı; çoğu zaman bu iki kemik arasındaki orta eklem yüzünü tutar. Belirtiler genellikle 12–16 yaş arasında belirginleşir.
Diğer kemikler arasındaki koalisyonlar daha seyrektir. Tarsal koalisyon, bazı doğuştan bacak ve ayak gelişim bozukluklarına da eşlik edebilir.
Belirtiler: tekrarlayan burkulma, ağrı ve sert düz taban
Topuk kemiğinin altındaki eklem (subtalar eklem), ayağın içe ve dışa doğru hareketini sağlayarak engebeli zeminde dengeyi korumaya yardımcı olur. Koalisyon bu hareketi kısıtladığında, zorlanma ayak bileğine aktarılır. Bu nedenle başlıca belirtiler şunlardır:
- Küçük dönmelerle, özellikle engebeli zeminde tekrarlayan ayak bileği burkulmaları
- Spor, uzun yürüyüş veya koşu sonrasında artan, dinlenmeyle azalan arka ve orta ayak ağrısı
- Ayakta çabuk yorulma, spor sonrasında topallama
- Ayağın sert hissedilmesi, çakıllı veya eğimli zeminde yürümede güçlük
- Ayak kemerinin düşmesi ve parmak ucunda yükselince bile kemerin oluşmaması
Bu yakınmalar çoğu zaman basit burkulma, spor yaralanması ya da büyüme ağrısı olarak yorumlanır. Ağrı sıklıkla ayak bileğinin dış yanında, topuğun hemen önündeki çukur bölgede ya da ayağın iç yanında hissedilir. Aynı ayakta tekrar tekrar burkulma yaşanması, burkulma sonrası ağrının beklenenden uzun sürmesi veya iki ayakta benzer yakınmaların bulunması, altta yatan bir nedenin araştırılması gerektiğini düşündüren ipuçlarıdır.
Çocuklarda görülen düz tabanların büyük çoğunluğu esnektir ve yakınma yapmaz. Tarsal koalisyonda ise düz taban serttir. Aradaki farkı anlamak için aşağıdaki tablo yol gösterici olabilir; çocukluk çağı ayak ve bacak sorunlarına daha geniş bakış için çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Esnek düz taban | Sert düz taban (koalisyon şüphesi) |
|---|---|---|
| Parmak ucunda yükselince | Ayak kemeri oluşur, topuk içe döner | Kemer oluşmaz, topuk düz kalır |
| Arka ayak hareketi | Normal | Kısıtlı |
| Yakınma | Çoğu zaman yok | Aktiviteyle ağrı, tekrarlayan burkulma |
| Genel yaklaşım | Çoğunlukla tedavi gerekmez | Ortopedik değerlendirme ve görüntüleme gerekir |
Tarsal koalisyon nasıl tanınır?
Tanı ayrıntılı bir muayeneyle başlar. Hekim ayak kemerini ayakta ve parmak ucunda değerlendirir, arka ayağın hareket açıklığını karşılaştırır ve ağrılı noktaları belirler. Bazı ergenlerde ayağın dış yanındaki kasların gerginleştiği ve ayağı dışa doğru sabitlediği görülür.
Görüntülemede ilk adım ayakta çekilen ayak röntgenleridir. Özellikle eğik (oblik) çekilen ayak grafisi kalkaneonaviküler koalisyonu göstermede yararlıdır; yan grafide bu koalisyona özgü uzamış bir kemik çıkıntısı görülebilir. Talokalkaneal koalisyonu düşündüren dolaylı bulgular yan grafide ve topuğun özel açıyla çekilen grafisinde aranır. Tanıyı netleştirmek için çoğu zaman bilgisayarlı tomografi istenir; köprünün büyüklüğünü, eklem yüzünü ne ölçüde tuttuğunu ve diğer ayağın durumunu gösterir. Kıkırdak veya bağ dokusu yapısındaki koalisyonlar ile kemik iliği ödemi gibi eşlik eden bulgular için MR daha yararlıdır. Görüntüleme sırasında ayak bileği bağ yaralanmaları ve diğer ağrı nedenleri de ayırt edilir.
Ameliyatsız tedavi seçenekleri
Yakınmaları olan çocuk ve ergenlerde tedaviye genellikle ameliyatsız yöntemlerle başlanır:
- Ağrıyı artıran aktivitelere geçici olarak ara vermek ya da yoğunluğunu azaltmak
- Hekimin önereceği ağrı kesiciler ve buz uygulaması
- Arka ayağı destekleyen tabanlıklar veya ortezler
- Yakınmaların belirgin olduğu dönemde birkaç hafta süreyle yürüme alçısı ya da yürüme botu
- Fizyoterapi: germe, güçlendirme ve denge çalışmaları; sporda ayak bileği desteği
Bu yöntemlerle pek çok gencin yakınmaları azalır; bir kısmında ise yakınmalar zaman zaman yeniden ortaya çıkabilir. Yanıt kişiden kişiye değişir.
Ne zaman ameliyat gerekir, hangi yöntemler kullanılır?
Ameliyatsız tedaviye rağmen ağrı sürüyor ve günlük yaşamı ya da sporu belirgin şekilde kısıtlıyorsa cerrahi seçenekler değerlendirilir. Yöntem; koalisyonun tipine ve büyüklüğüne, eklemde kireçlenme olup olmadığına, ayak kemerinin durumuna ve yaşa göre seçilir.
- Köprünün çıkarılması (rezeksiyon): Kemikler arasındaki bağlantı çıkarılır ve yeniden oluşmasını önlemek için araya kas veya yağ dokusu yerleştirilir. Amaç ağrıyı azaltmak ve ayağa bir miktar hareket kazandırmaktır. Kireçlenme gelişmemiş genç hastalarda tercih edilir.
- Ayak kemerinin düzeltilmesi: Belirgin düz taban eşlik ediyorsa, topuk kemiğine yapılan düzeltici osteotomi aynı ameliyatta planlanabilir.
- Eklem sabitleme (artrodez): Çok büyük koalisyonlarda, eklemde kireçlenme varsa ya da önceki tedaviler yeterli olmadıysa ilgili eklemler kaynaştırılabilir. Ağrıyı azaltmayı amaçlar, ancak bu eklemlerdeki hareket kaybolur.
| Tip | Belirtilerin tipik başlangıcı | Görüntülemede | Sık uygulanan cerrahi |
|---|---|---|---|
| Kalkaneonaviküler | 8–12 yaş | Eğik ayak grafisinde görülebilir | Rezeksiyon ve araya doku yerleştirme |
| Talokalkaneal | 12–16 yaş | Çoğu zaman BT veya MR gerekir | Rezeksiyon; büyük koalisyonlarda düzeltme veya artrodez |
Ameliyat sonrası süreç
Ameliyattan sonra genellikle birkaç hafta alçı ya da bot kullanılır ve bu dönemde ayağa yük verilmez veya sınırlı yük verilir. Rezeksiyon sonrasında kazanılan hareketin korunması için hekimin önerdiği zamanda hareket egzersizlerine başlamak önemlidir. Ardından fizyoterapiyle güç, denge ve yürüyüş çalışılır. Spora dönüş çoğu zaman birkaç ay sürer; artrodez yapılmışsa kemik kaynaması beklendiği için süre uzayabilir. Süreç ameliyatın türüne ve kişinin iyileşmesine göre değişir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Küçük dönmelerle tekrarlayan ayak bileği burkulmaları
- Sporla artan ve dinlenmeyle tamamen geçmeyen ayak ağrısı
- Parmak ucunda yükselince kemerin oluşmadığı, sert görünen düz taban
- Engebeli zeminde yürümede güçlük, spor sonrası topallama
- Bir burkulmadan sonra haftalar geçmesine rağmen sürmeye devam eden ağrı ve şişlik
- Ailede tarsal koalisyon öyküsü olan ve ayak yakınmaları başlayan bir genç
Erken değerlendirme, ameliyatsız yöntemlerin daha planlı uygulanmasına ve gerektiğinde cerrahi kararın eklem sağlığı korunmuşken verilmesine olanak tanır. Çocukluk çağında erken müdahalenin önemi hakkında çocuk ortopedisinde sık görülen deformiteler yazımıza, çocuk ortopedisinin diğer konuları için çocuk ortopedisi ve çocuk deformiteleri sayfamıza göz atabilirsiniz. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, İstanbul Tıp Fakültesi'nde çocuk ortopedisi ve çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri alanında çalışan bir öğretim üyesidir.
Özet
- Tarsal koalisyon, ayak kemikleri arasında doğuştan bulunan anormal bir köprüdür ve çoğu zaman ergenlikte belirti verir.
- Tekrarlayan burkulma, aktiviteyle artan ayak ağrısı ve sert düz taban başlıca belirtilerdir.
- Tanı muayene, ayakta ayak röntgenleri ve çoğu zaman BT veya MR ile konur.
- Tedavi tabanlık, alçı veya bot ve fizyoterapi gibi ameliyatsız yöntemlerle başlar.
- Yakınmalar sürerse köprünün çıkarılması, düzeltici osteotomi veya artrodez değerlendirilir; karar kişiye özeldir.
Sık Sorulan Sorular
Kemikler arasındaki köprü doğuştan olduğu için kendiliğinden kaybolmaz. Ancak koalisyonu olan herkes yakınma yaşamaz ve yakınmaları olan pek çok gencin şikâyetleri tabanlık, kısa süreli alçı veya bot ve fizyoterapi gibi ameliyatsız yöntemlerle azalabilir. Yakınmalar zaman zaman tekrarlayabilir. Ağrı uzun süre devam ediyor ve günlük yaşamı ya da sporu kısıtlıyorsa cerrahi seçenekler değerlendirilir; karar muayene ve görüntülemeyle verilir.
Çoğu durumda evet. Yakınması olmayan ya da yakınmaları ameliyatsız tedaviyle kontrol altına alınmış gençler, genellikle uygun ayakkabı, tabanlık ve gerektiğinde ayak bileği desteğiyle spora devam edebilir. Ağrının belirgin olduğu dönemlerde bir süre ara vermek ya da daha az zorlayıcı sporlara yönelmek gerekebilir. Hangi sporların uygun olduğu; koalisyonun tipine, yakınmaların şiddetine ve muayene bulgularına göre hekimle birlikte planlanmalıdır.
Spora dönüş süresi ameliyatın türüne göre değişir. Köprünün çıkarıldığı ameliyatlardan sonra genellikle birkaç hafta alçı veya bot kullanılır, ardından hareket ve güçlendirme çalışmalarına geçilir; spora dönüş çoğu zaman birkaç ay içinde, aşamalı olarak gerçekleşir. Eklem sabitleme yapılmışsa kemiklerin kaynaması beklendiği için süre daha uzun olabilir. Zamanlamayı muayene bulgularına göre hekim ve fizyoterapist birlikte belirler.
Tarsal koalisyonun aile içinde birden fazla kişide görülebildiği bilinmektedir; bu da genetik bir yatkınlık olduğunu düşündürür. Ancak koalisyonu olan bir kişinin kardeşinde ya da çocuğunda mutlaka görüleceği anlamına gelmez ve ailede görülen koalisyonlar her zaman yakınma yaratmaz. Ailesinde tarsal koalisyon öyküsü olan bir çocukta tekrarlayan burkulma ya da ayak ağrısı başlarsa ortopedik değerlendirme yapılması önerilir.
Evet. Bazı kişilerde koalisyon çocukluk ve ergenlikte hiç yakınma yaratmaz ve ancak yetişkinlikte bir burkulma, artan aktivite ya da başka bir nedenle yapılan görüntüleme sırasında fark edilir. Yetişkinlerde uzun süredir var olan koalisyonun çevresindeki eklemlerde kireçlenme gelişmiş olabilir; bu da tedavi seçeneklerini etkiler. Değerlendirme muayene, ayakta röntgen ve gerektiğinde BT veya MR ile yapılır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Çocuklarda Bacak Eğriliği: O ve X Bacak, İçe Basma ve Düz Taban
