Suprakondiler kırık çocuklarda en sık görülen dirsek kırığıdır. Tedavi seçeneklerini, acil uyarı işaretlerini ve kırık eğri kaynarsa gelişebilen kubitus varus eğriliğinin nasıl değerlendirildiğini anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Suprakondiler kırık, kol kemiğinin (humerus) dirseğin hemen üstündeki ince bölümünde oluşan kırıktır ve çocuklarda en sık görülen dirsek kırığıdır. Çoğunlukla gergin kol üzerine düşme sonucu, sıklıkla okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda görülür. Uygun tedaviyle büyük çoğunluğu iyi iyileşir; ancak kırık eğri kaynarsa, dirsek düz tutulduğunda ön kolun vücuda doğru açılandığı ve büyümeyle genellikle kendiliğinden düzelmeyen "kubitus varus" adlı bir eğrilik gelişebilir.
Bu yazıda suprakondiler kırığın nasıl tedavi edildiğini, hangi belirtilerin acil değerlendirme gerektirdiğini ve kubitus varus geliştiğinde hangi seçeneklerin bulunduğunu ailelerin anlayacağı bir dille özetliyoruz. Çocuk kemiklerinin genel özelliklerini çocuk ortopedisi sayfamızda bulabilirsiniz.
Suprakondiler kırık nedir, nasıl oluşur?
Dirseğin hemen üstünde, humerusun ön ve arka yüzündeki çukurlar nedeniyle kemik oldukça incedir. Çocuk düşerken elini yere koyup kolunu gergin tuttuğunda kuvvet bu zayıf noktada yoğunlaşır ve kemik kırılır. Kırıkların büyük çoğunluğu bu "ekstansiyon tipi" mekanizmayla oluşur; daha az sıklıkla bükülü dirsek üzerine düşmeyle "fleksiyon tipi" kırıklar görülür.
En sık belirtiler şunlardır:
- Dirsekte belirgin ağrı ve hızla artan şişlik
- Çocuğun kolunu hareket ettirmek istememesi, kolu vücuduna yaslayarak tutması
- Bazı durumlarda dirsek çevresinde gözle görülür şekil bozukluğu ya da morarma
Gartland sınıflaması ve tedavi seçenekleri
Suprakondiler kırıklar, röntgendeki yer değiştirme derecesine göre genellikle Gartland sınıflamasıyla değerlendirilir. Tedavi bu sınıflamaya, damar ve sinir muayenesine ve çocuğun genel durumuna göre belirlenir:
| Gartland tipi | Röntgen bulgusu | Sık uygulanan tedavi |
|---|---|---|
| Tip I | Kırık var, yer değiştirme yok ya da çok az | Birkaç hafta alçı veya atel |
| Tip II | Kırık açılanmış, arka kemik kabuğu sağlam | Seçilmiş hastalarda kapalı düzeltme ve alçı; çoğu zaman kapalı düzeltme ve tellerle tespit |
| Tip III | Kemik uçları tamamen ayrılmış | Anestezi altında kapalı düzeltme ve deriden tellerle tespit; gerekirse açık ameliyat |
| Tip IV | Her yöne oynak kırık (genellikle ameliyat sırasında anlaşılır) | Tip III'e benzer, özel düzeltme teknikleri |
Tellerle tespit yapılan çocuklarda teller çoğunlukla birkaç hafta sonra, kırık yapışmaya başladığında poliklinikte kısa bir işlemle çıkarılır. Alçı çıkarıldıktan sonra dirsekte bir süre sertlik olması olağandır; hareketler çoğu çocukta günlük oyunla haftalar ya da aylar içinde geri gelir.
Tedaviden sonraki ilk günlerde yapılan kontrol röntgenleri, kırığın alçı ya da teller içinde yerinden oynamadığını doğrulamak için önemlidir. Düzeltme sırasında dirseğin yan ve ön-arka açılarının dikkatle kontrol edilmesi ve kontrollere düzenli gelinmesi, ileride eğrilik gelişme olasılığını azaltmaya yardımcı olur.
Alçı veya atel döneminde evde şu noktalara dikkat etmek yararlıdır:
- İlk günlerde kolu yastıkla kalp seviyesinin biraz üzerinde tutmak
- Çocuğu parmaklarını sık sık açıp kapatmaya teşvik etmek
- Alçıyı kuru tutmak ve içine kaşımak için herhangi bir cisim sokmamak
- Parmakların rengini, sıcaklığını ve hareketini gün içinde birkaç kez kontrol etmek
Çocuklarda görülen diğer kırıklar için çocuk ortopedisinde sık görülen kırıklar yazımıza göz atabilirsiniz.
Dirsek kırığında hangi belirtiler acildir?
Suprakondiler kırık, dirseğin önünden geçen ana damara ve sinirlere yakın olduğu için ilk değerlendirmede el dolaşımı ve sinir işlevleri dikkatle kontrol edilir. Şu durumlar acil değerlendirme gerektirir:
- Elin solgun, soğuk ya da morumsu görünmesi
- Parmaklarda uyuşma, karıncalanma ya da parmakları hareket ettirememe (örneğin baş ve işaret parmağıyla "tamam" işareti yapamama)
- Ağrı kesicilere rağmen giderek artan, şiddetli ağrı
- Parmaklar pasif olarak açılırken ağrının belirgin artması ve ön kolda gerginlik hissi
Son iki belirti, kas bölmesindeki basıncın arttığı "kompartman sendromu" açısından önemlidir. Kırıkla birlikte görülen sinir yakınmalarının çoğu zaman içinde geriler; ancak her zaman hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Kubitus varus nedir, neden gelişir?
Kol düz ve avuç içi öne bakarken ön kol, vücuttan hafifçe dışa doğru açılanır; buna "taşıma açısı" denir. Kubitus varusta bu açı tersine döner ve ön kol vücuda doğru yönelir. Görünümü nedeniyle bu tabloya "tüfek dipçiği deformitesi" de denir. Eğrilik çoğu zaman alçı çıktıktan ve dirsek tam açılmaya başladıktan sonra, çocuk kolunu düz uzattığında ya da iki kol yan yana karşılaştırıldığında fark edilir.
Kubitus varusun en sık nedeni, suprakondiler kırığın içe doğru eğilmiş, içe dönmüş ve hafif geriye bükülmüş şekilde kaynamasıdır; yani çoğunlukla bir yanlış kaynama sorunudur, büyüme plağı hasarı ise daha nadir bir nedendir. Humerusun alt ucu kolun boy büyümesine görece az katkı verdiği ve dirsekteki yana ve dönme yönündeki eğrilikler büyümeyle zayıf şekilde düzeldiği için kubitus varus genellikle kendiliğinden geçmez. Dirseğin dış yan bölümündeki (lateral kondil) kırıklar ise tam tersi yönde, ön kolun dışa açıldığı kubitus valgusa ve yıllar sonra serçe parmak tarafında sinir yakınmalarına yol açabilir.
Kubitus varus önlenebilir mi?
Her durumda önlenemese de riski azaltan bazı adımlar vardır: kırığın ilk tedavide doğru açıyla hizalanması, ameliyat sırasında görüntüleme ile hizalamanın kontrol edilmesi, kemiğin yeterince sağlam tespit edilmesi, ilk haftalardaki kontrol röntgenlerinin aksatılmaması ve alçının tedavi süresi boyunca korunması. Kırığın tipi ve yaralanmanın şiddeti de sonucu etkileyen etkenlerdir.
Kubitus varus yalnızca bir görünüm sorunu mu?
Pek çok çocukta dirsek hareketleri ve günlük işlevler iyi kalır; bu nedenle kubitus varus çoğu zaman öncelikle görünüm sorunu olarak algılanır. Bununla birlikte bazı çocuk ve gençlerde şu sorunlar gelişebilir:
- Dirsekte zamanla gevşeklik ve boşalma hissi
- Dirsek arkasında, kas veya sinirin kayması sonucu takılma ya da atlama hissi
- Serçe ve yüzük parmağında uyuşma (ulnar sinir irritasyonu)
- Şınav, atış veya ağırlık kaldırma gibi aktivitelerde ağrı
- Sonraki düşmelerde dirseğin dış yan bölümünde kırık riskinin artması
Görünümle ilgili kaygılar da özellikle ergenlik döneminde çocuğun özgüvenini etkileyebilir ve tedavi kararında dikkate alınır.
Kubitus varus nasıl değerlendirilir ve tedavi edilir?
Değerlendirmede iki kolun taşıma açısı ve hareket açıklığı karşılaştırılır, her iki dirseğin röntgeni çekilir. Eğriliğin dönme ve geriye bükülme bileşenlerini anlamak için bilgisayarlı tomografi ve üç boyutlu planlama yararlı olabilir.
Hafif ve yakınma yaratmayan eğriliklerde izlem yeterli olabilir. Belirgin eğriliklerde ya da işlevsel sorunlarda tedavi, humerusun alt ucunda kemiğin kontrollü olarak kesilip doğru açıya getirildiği düzeltici osteotomidir. Dış taraftan kama çıkarma, kubbe şeklinde kesi ya da üç boyutlu planlamayla kişiye özel kılavuzlar kullanılan teknikler bu amaçla uygulanabilir. Kemik teller, plak ya da seçilmiş durumlarda eksternal fiksatörle sabitlenir. Ameliyat genellikle kırık tamamen iyileşip dirsek hareketleri yeniden kazanıldıktan sonra planlanır. Kırık sonrası eğriliklerin genel tedavi mantığı için yanlış kaynama cerrahisi, kola özgü düzeltmeler için üst ekstremite deformite düzeltme cerrahisi sayfalarımıza göz atabilirsiniz.
Ameliyattan sonra kol birkaç hafta korunur, ardından hareket egzersizlerine başlanır; aktivitelere dönüş aylar içinde kademeli olarak gerçekleşir. Sinir irritasyonu, hareket kısıtlılığı ya da düzeltme miktarının hedeften sapması gibi olası sorunlar ameliyat öncesinde aileyle konuşulur. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı'nın kol (humerus) uzatması üzerine ulusal ve uluslararası kongrelerde ödül almış çalışmaları bulunmaktadır.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Düşme sonrası dirsekte şişlik, şekil bozukluğu ya da çocuğun kolunu kullanmak istememesi
- Alçı içindeyken artan ağrı, parmaklarda uyuşma, soğukluk ya da renk değişikliği
- Alçı çıktıktan birkaç ay sonra bile dirsek hareketlerinde belirgin bir ilerleme olmaması
- Kol düz tutulduğunda dirseğin diğer taraftan farklı, içe doğru eğik görünmesi
- Dirsekte takılma, boşalma hissi ya da serçe parmakta karıncalanma
Özet
- Suprakondiler kırık çocuklarda en sık görülen dirsek kırığıdır ve çoğunlukla gergin kol üzerine düşmeyle oluşur.
- Tedavi Gartland tipine göre alçıdan tellerle tespite kadar değişir; damar-sinir muayenesi ilk andan itibaren önemlidir.
- Kubitus varus, kırığın eğri kaynamasıyla gelişen ve büyümeyle genellikle düzelmeyen bir dirsek eğriliğidir.
- Belirgin eğrilik veya yakınma varsa düzeltici osteotomi bir seçenektir; karar muayene ve görüntülemeyle verilir.
Sık Sorulan Sorular
Süre kırığın tipine ve uygulanan tedaviye göre değişmekle birlikte çoğu çocukta birkaç hafta yeterlidir. Tellerle tespit yapıldıysa teller genellikle bu dönemin sonunda, röntgende kırığın yapışmaya başladığı görüldüğünde çıkarılır. Alçı sonrasında dirsekte bir süre sertlik olması olağandır ve hareketler çoğunlukla kademeli olarak geri gelir.
Birkaç hafta hareketsiz kalan dirsekte kaslar ve eklem kapsülü geçici olarak sertleşir. Çocukların çoğu günlük oyun ve aktivitelerle hareketlerini haftalar ya da aylar içinde geri kazanır. Zorlayarak germe yapılması genellikle önerilmez. Birkaç ay sonra hâlâ belirgin bir ilerleme yoksa ya da dirsek düz tutulduğunda eğri görünüyorsa kontrol muayenesi yapılmalıdır.
Genellikle hayır. Dirsekteki yana ve dönme yönündeki eğrilikler büyümeyle çok az düzelir; bu nedenle kubitus varus çoğu zaman kendiliğinden geçmez. Bu durum her çocuğun ameliyat olması gerektiği anlamına gelmez. Hafif ve yakınma yaratmayan eğrilikler izlenebilir; belirgin eğrilik, işlev kaybı ya da sinir yakınmaları varsa düzeltme seçenekleri değerlendirilir.
Belirli bir yaş sınırı yoktur. Ameliyat genellikle kırık tamamen iyileştikten ve dirsek hareketleri yeniden kazanıldıktan sonra planlanır ve çocukluk döneminde de yapılabilir. Zamanlamada eğriliğin derecesi, yakınmalar, çocuğun yaşı ve aktiviteleri ile ailenin beklentileri birlikte değerlendirilir. Gerektiğinde erişkinlerde de düzeltici osteotomi uygulanabilir.
Deriden dışarıda kalan teller çoğu zaman poliklinikte, alçı çıkarılırken kısa bir işlemle çekilerek alınır. Çocuk bu sırada kısa süreli bir rahatsızlık ya da çekilme hissi duyabilir; çoğu zaman genel anestezi gerekmez. Telin çıktığı küçük yaralar birkaç gün içinde kapanır. Tellerin çıkarılma şekli ve zamanı tedavi ekibi tarafından belirlenir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Yanlış Kaynama Cerrahisi: Eğri, Dönük veya Kısa Kaynayan Kırıklar
