Okullar Açılmadan Önce Çocuk Ortopedi Kontrolü: Yürüme, Duruş, Ayak

Okullar açılmadan önce yapılan bir çocuk ortopedi kontrolü; çocuğun yürüyüşünü, bacak dizilimini, ayaklarını ve omurgasını yaşına göre değerlendirmeyi ve ailelerin aklındaki "bu normal mi?" sorularını yanıtlamayı amaçlar. Her çocuğun rutin olarak bir ortopedi uzmanına muayene edilmesi gerekmez; çocuk doktorunun düzenli kontrolleri çoğu zaman yeterlidir. Ancak topallama, ağrı, belirgin bacak eğriliği, ayakta ya da sırtta asimetri gibi bulgular fark ettiyseniz, yeni okul dönemi öncesi bu soruları netleştirmek için uygun bir zamandır.

Bu rehberde yaşa göre normal sayılan bulguları, okul çantası, oturma düzeni ve ayakkabı seçimiyle ilgili pratik önerileri, skolyoz farkındalığını ve değerlendirme gerektiren uyarı işaretlerini bir arada bulabilirsiniz.

Çocuk ortopedi kontrolünde neler değerlendirilir?

Muayene, ailenin gözlemleri ve çocuğun şikâyetleriyle başlar: ağrı, sık düşme, çabuk yorulma, ayakkabıların bir tarafının hızlı aşınması veya spor sırasında yaşanan zorluklar sorulur. Ardından genellikle şu başlıklar değerlendirilir:

• Yürüyüş: Topallama, içe veya dışa basma, parmak ucunda yürüme, koşma ve zıplama becerileri
• Bacak dizilimi: O bacak ve X bacak, iki bacak arasındaki farklar
• Ayaklar: Taban arkı, ayağın esnekliği, nasır veya ağrılı noktalar
• Kalça ve dizler: Hareket açıklığı, dönüklük ve eklem gevşekliği
• Bacak uzunlukları: Ayakta dururken kalça hizası ve bacak boyu eşitliği
• Omurga: Omuz ve bel hizası, öne eğilme testi
• Genel gelişim: Kas gücü, esneklik ve yaşa uygun motor beceriler

Bu muayene çoğu zaman ek tetkik gerektirmez. Gerekli görülürse ayakta uzun bacak röntgeni, ayak veya omurga röntgeni gibi tetkikler istenir.

Yaşa göre normal olan ve değerlendirme gerektiren bulgular

Çocukların bacak ve ayak şekli büyüdükçe değişir. Bir yaşta normal olan bir görünüm, başka bir yaşta değerlendirme gerektirebilir. Aşağıdaki tablo genel bir yol gösterici olarak hazırlanmıştır:

Özellikle ergenlik çağındaki bir çocuğun kalça ya da diz ağrısıyla topallaması, kalça ekleminden kaynaklanan sorunlar açısından gecikmeden değerlendirilmelidir. İçe basma ve kaval kemiği dönüklüğü hakkında ayrıntılı bilgiyi çocuklarda tibial torsiyon ve içe basma yazımızda, bacak eğriliklerine genel bakışı ise çocukluk çağı alt ekstremite deformiteleri sayfamızda bulabilirsiniz.

Okul çantası: ağırlık ve doğru taşıma

Ailelerin en sık sorduğu konulardan biri okul çantasıdır. Genel öneri, dolu çantanın ağırlığının çocuğun vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 10'unu, en fazla yüzde 10–15'ini aşmamasıdır. Örneğin 30 kg ağırlığındaki bir çocuk için bu, yaklaşık 3 kg anlamına gelir. Çantayı seçerken ve kullanırken şunlara dikkat edebilirsiniz:

• İki askılı, geniş ve dolgulu askıları olan bir sırt çantası tercih edin ve çocuğun iki askıyı birlikte kullanmasını sağlayın.
• Askıları, çanta sırta yakın duracak ve alt kenarı belin çok altına sarkmayacak şekilde ayarlayın.
• Ağır kitapları sırta en yakın bölmeye yerleştirin.
• Günlük ders programına göre gereksiz kitap ve eşyaları çıkarın; okulda dolap varsa kullanın.
• Tekerlekli çantalar yükü azaltabilir; ancak merdivenlerde taşınırken dikkat gerekir.

Ağır çantanın skolyoza neden olup olmadığı da sık sorulur. Mevcut bilgiler okul çantasının skolyoza yol açtığını göstermez; ancak aşırı ağır ve yanlış taşınan çantalar sırt ve omuz ağrısına, çabuk yorulmaya neden olabilir.

Duruş ve oturma düzeni: kambur durmak bir hastalık mı?

Çocuklarda öne eğik, omuzları düşük duruş çoğu zaman alışkanlığa bağlıdır; çocuk istediğinde dik durabiliyorsa bu genellikle bir omurga hastalığı göstergesi değildir. Dik durmaya çalıştığında düzelmeyen, sert ve belirgin bir kamburluk ya da buna eşlik eden sırt ağrısı ise değerlendirilmelidir.

Ders çalışma ve ekran başında geçen süre için şu basit düzenlemeler yardımcı olur:

• Ayaklar yere ya da bir basamağa tam basmalı, dizler yaklaşık dik açıda olmalıdır.
• Sandalyenin sırt desteği kullanılmalı, masa dirsek hizasına yakın olmalıdır.
• Ekran göz hizasında, kitaplar mümkünse hafif eğimli bir yüzeyde durmalıdır.
• Her 30–45 dakikada bir kısa bir hareket molası verilmelidir.

Duruşu destekleyen en önemli etkenlerden biri düzenli harekettir. Dünya Sağlık Örgütü, 5–17 yaş arasındaki çocukların günde ortalama en az 60 dakika orta veya yüksek yoğunlukta fiziksel aktivite yapmasını önermektedir. Farklı sporları denemek, tek bir spora erken yaşta yoğun yüklenmeye göre büyüme dönemindeki aşırı kullanım sorunlarını azaltmaya yardımcı olabilir.

Ayakkabı seçimi ve düz taban

Okul için ayakkabı seçerken şunlar göz önünde bulundurulabilir:

• Ayakkabının ucunda, en uzun parmağın önünde yaklaşık bir başparmak genişliği kadar boşluk olmalıdır.
• Ön kısım rahatça bükülebilmeli, topuk kısmı ise sağlam ve destekleyici olmalıdır.
• Bağcıklı veya cırt cırtlı modeller ayağı daha iyi sabitler.
• Ayakkabıyı günün ilerleyen saatlerinde ve okulda giyilecek çoraplarla denemek doğru ölçüyü bulmayı kolaylaştırır.
• Başka bir çocuğun kullanımıyla şekli bozulmuş ayakkabılar tercih edilmemelidir.

Okul çağındaki pek çok çocukta görülen esnek düz taban, çocuk parmak ucunda durduğunda ayak arkının belirmesiyle tanınır ve ağrı yapmıyorsa çoğu zaman normal bir varyasyondur. Ağrı yapmayan esnek düz tabanda tabanlık veya özel ayakkabının ayak arkını geliştirdiğine dair güçlü bir kanıt yoktur. Buna karşılık ağrılı, sert, tek taraflı veya sık burkulmaya yol açan bir düz taban değerlendirme gerektirir. Evde, güvenli zeminlerde yalın ayak yürümek ayak kaslarının gelişimini destekler.

Skolyoz farkındalığı: evde nelere bakılabilir?

Ergenlik çağında görülen skolyoz, yani omurganın yana doğru eğriliği, çoğunlukla 10 yaşından sonra hızlı büyüme döneminde ortaya çıkar ve genellikle ağrı yapmaz. Bu nedenle ilk fark eden çoğu zaman ailedir. Çocuğunuz sırtı açık, ayakta ve rahat dururken şunlara bakabilirsiniz:

1. Omuzlar aynı hizada mı?
2. Kürek kemiklerinden biri daha belirgin ya da daha çıkık mı?
3. Kollar ile bel arasındaki boşluklar iki tarafta eşit mi?
4. Çocuk dizleri düz şekilde öne eğildiğinde sırtın bir tarafı diğerinden daha kabarık görünüyor mu?

Bu bulgulardan birinin olması skolyoz olduğu anlamına gelmez; muayene ve gerekirse ayakta omurga röntgeniyle netleşir. Ayrıca sırt ağrısı skolyozun tipik bir belirtisi değildir; sürekli, gece uyandıran sırt ağrısı veya bacaklarda güçsüzlük ayrıca değerlendirilmelidir. Skolyozun tedavi seçeneklerini çocuklarda skolyoz tedavi yöntemleri yazımızda anlattık.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda okul dönemini beklemeden bir çocuk ortopedi değerlendirmesi önerilir:

• Ağrılı olsun ya da olmasın, sürekli hale gelen topallama
• Ergenlik çağında kalça veya diz ağrısıyla birlikte topallama
• Geceleri uykudan uyandıran kemik veya eklem ağrısı
• Tek taraflı ya da giderek artan bacak eğriliği, bacak boyu farkı
• Yaşıtlarına göre sık düşme, takılma veya koşmada belirgin zorlanma
• 3 yaşından sonra da süren, sürekli parmak ucunda yürüme
• Ağrılı veya sert düz taban, sık tekrarlayan ayak bileği burkulmaları
• Omuz, kürek kemiği veya bel hizasında belirgin asimetri

Eklemde şişlik ve kızarıklığa ateşin eşlik etmesi veya daha önce kazanılmış yürüme ve koşma becerilerinde gerileme olması ise acil değerlendirme gerektirir. Çocuklarda sık görülen ortopedik sorunlara genel bakış için çocuk ortopedisi sayfamızı inceleyebilirsiniz. Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı, İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji Anabilim Dalı öğretim üyesidir ve muayenelerini Türkçe, İngilizce ve Fransızca olarak yapmaktadır.

Özet

• Her çocuğun rutin ortopedi muayenesine ihtiyacı yoktur; ancak fark edilen bulgular için okullar açılmadan önceki haftalar uygun bir zamandır.
• O bacak, X bacak, esnek düz taban ve içe basma belirli yaşlarda çoğu zaman normaldir; tek taraflı, ağrılı veya ilerleyen bulgular değerlendirilmelidir.
• Okul çantası vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 10'unu aşmamalı ve iki askıyla, sırta yakın taşınmalıdır.
• Uygun oturma düzeni, düzenli hareket ve doğru ayakkabı seçimi günlük konforu destekler.
• Omuz ve bel asimetrisi gibi skolyoz işaretleri, muayene ve gerekirse röntgenle değerlendirilir.