Ayak düşüklüğü, ayak ucunun yürürken yerden kaldırılamamasıdır; zamanla ekin deformitesine dönüşebilir. Nedenlerini, tanı yöntemlerini ve ortezden cerrahiye tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Bu sayfada 8 başlık
Ayak düşüklüğü (düşük ayak), ayak bileğini ve parmakları yukarı kaldıran kasların zayıflaması ya da felci nedeniyle ayak ucunun yürürken yerden yeterince kaldırılamamasıdır. En sık nedenleri diz dış yanından geçen peroneal sinirin hasarı, bel fıtığına bağlı sinir kökü baskısı ve bazı nörolojik hastalıklardır. Ekin deformitesi ise ayak bileğinin aşağı doğru bükülü konumda sertleşmesidir; uzun süren ayak düşüklüğü tedavi edilmezse ekin deformitesine dönüşebilir. Tedavi; nedene, sinirin iyileşme olasılığına ve deformitenin esnek ya da sert olmasına göre, muayene, sinir testleri ve görüntüleme sonrasında planlanır.
Bu yazıda iki durumu birbirinden ayırmanıza yardımcı olacak bilgileri ve ortopedik tedavi seçeneklerini özetliyoruz. Erişkinlerde bacak ve ayak bileği deformitelerine genel bakış için alt ekstremite deformite cerrahisi sayfamıza göz atabilirsiniz.
Ayak düşüklüğü nedir, neden olur?
Ayağı yukarı kaldırma hareketini başta ön tibial kas olmak üzere bacağın ön bölmesindeki kaslar sağlar. Bu kaslara giden sinir yolunun herhangi bir noktasındaki sorun ayak düşüklüğüne yol açabilir:
- Peroneal sinir hasarı: Diz yaralanmaları ve çıkıkları, fibula kırıkları, sıkı alçı veya ortezler, uzun süre bacak bacak üstüne atma ya da çömelme, hızlı kilo kaybı ve diz çevresi ameliyatlar.
- Bel kaynaklı nedenler: Bel fıtığı veya kanal darlığına bağlı L5 sinir kökü baskısı.
- Siyatik sinir hasarı: Kalça yaralanmaları, kalça ameliyatları veya kalçaya yapılan enjeksiyonlar.
- Merkezi sinir sistemi hastalıkları: İnme, multipl skleroz, beyin veya omurilik yaralanmaları ve serebral palsi.
- Sinir ve kas hastalıkları: Diyabete bağlı sinir hasarı, Charcot-Marie-Tooth gibi kalıtsal nöropatiler ve bazı kas hastalıkları.
- Kompartman sendromu sonrası: Bacağın ön bölmesindeki kaslarda gelişen ciddi hasar.
Belirtiler arasında yürürken ayağın yere "şap" diye çarpması, ayak ucunun takılmaması için dizin olağandan fazla kaldırıldığı "horoz yürüyüşü", merdivenlerde ve kaldırımlarda tökezleme ve sık ayak bileği burkulmaları sayılabilir. Peroneal sinir hasarında ayak sırtında uyuşma da eşlik edebilir.
Ekin deformitesi nedir, ayak düşüklüğünden farkı nedir?
Ekin deformitesinde baldır kasları veya aşil tendonu kısalmıştır ve ayak bileği yeterince yukarı kaldırılamaz; ağır durumlarda bacakla dik açıya bile getirilemez. Kişi topuğunu yere tam basamaz, ayak ucuna yüklenir ve dizini geriye doğru zorlayarak yürüyebilir. Uzun süren ayak düşüklüğü, sık görülen nedenlerden yalnızca biridir:
| Özellik | Ayak düşüklüğü | Ekin deformitesi |
|---|---|---|
| Temel sorun | Ayağı kaldıran kaslarda zayıflık | Baldır kası ve aşil tendonunda kısalık, sertlik |
| Ayak elle kaldırılabilir mi? | Başlangıçta genellikle evet | Sınırlı ya da hiç |
| Sık nedenler | Sinir hasarı, bel fıtığı, nörolojik hastalıklar | Uzun süren ayak düşüklüğü, spastisite, çarpık ayak sonrası kalıntı, kırık ve kompartman sendromu sonrası, uzun hareketsizlik, kemik uzatma |
| Tedavinin odağı | Nedeni tedavi etmek, ayağı desteklemek, işlevi geri kazandırmak | Kısalmış dokuları uzatmak, ayak bileğinin konumunu düzeltmek |
Çocuklarda doğumsal çarpık ayağın tedavisinden sonra kalan sertlikler de ekin deformitesine yol açabilir; bu konuyu çarpık ayak tedavisi yazımızda ele alıyoruz.
Tanı nasıl konur?
Muayenede kas gücü, duyu, refleksler ve yürüyüş değerlendirilir. Silfverskiöld testi, dizin bükülü ve düz olduğu iki konumda ayak bileğinin ne kadar kaldırılabildiğini karşılaştırarak kısalığın yalnızca baldır kasında mı yoksa aşil tendonunun tamamında mı olduğunu gösterir. Sık kullanılan diğer incelemeler:
- Elektromiyografi (EMG) ve sinir iletim çalışmaları: Sinir hasarının yerini ve derecesini gösterir; daha anlamlı bilgi için genellikle yakınma başladıktan birkaç hafta sonra yapılır.
- MR: Bel kaynaklı bir neden düşünülüyorsa bel MR'ı, diz çevresinde bir baskı düşünülüyorsa o bölgenin görüntülemesi.
- Ultrason: Bazı merkezlerde sinirin doğrudan görüntülenmesinde kullanılır.
- Ayakta ayak ve ayak bileği grafileri: Kemik deformitesi ve eklem durumunu değerlendirmek için.
Nedene yönelik değerlendirme çoğu zaman nöroloji, beyin cerrahisi veya fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanlarıyla birlikte yürütülür.
Ayak düşüklüğü tedavisi: cerrahi dışı seçenekler
İlk adım, mümkünse nedenin ortadan kaldırılmasıdır: sinire bası yapan alçının veya ortezin düzenlenmesi, bel fıtığının tedavisi ya da altta yatan hastalığın kontrolü gibi. Bası nedeniyle gelişen peroneal sinir felçlerinin bir bölümü haftalar ya da aylar içinde düzelebilir. Bu süreçte amaç, ayağı korumak ve ekin deformitesinin gelişmesini önlemektir:
- Ayak bileği-ayak ortezi: Ayağı yürürken yukarıda tutar, tökezlemeyi azaltır ve baldırın kısalmasını önlemeye yardımcı olur.
- Fizik tedavi: Baldır kaslarının günlük germe egzersizleri, güçlendirme, denge ve yürüyüş eğitimi.
- Gece atelleri: Uyku sırasında ayak bileğini dik açıda tutarak kısalmayı önlemeye yardımcı olur.
- Seri alçılama: Hafif ve orta derecede esnek ekin deformitesinde baldırı aşamalı olarak germek için kullanılabilir.
- Elektrik uyarımı ve spastisiteye yönelik tedaviler: İnme veya serebral palsi gibi merkezi nedenlerde, ilgili uzmanların önerisiyle uygulanabilir.
Hangi durumlarda cerrahi gündeme gelir?
Sinir cerrahisi
Sinirin sıkıştığı ya da yaralandığı durumlarda sinirin serbestleştirilmesi, onarımı, sinir grefti veya sinir transferi seçenekleri değerlendirilebilir. Bu girişimlerde zamanlama önemlidir ve genellikle ilk aylar içinde, periferik sinir cerrahisi deneyimi olan ekiplerle planlanır.
Tendon transferi
Sinirin iyileşmesinin beklenmediği durumlarda, normalde ayağı içe çeviren arka tibial kasın tendonu, iki kemik arasındaki zardan geçirilerek ayak sırtına aktarılabilir. Böylece bu kas ayağı kaldırma görevini üstlenir. Uygun hastalarda ortez ihtiyacını azaltabilir; ancak bunun için aktarılacak kasın güçlü, ayak bileğinin esnek olması gerekir ve kas yeni görevine aylar süren bir rehabilitasyonla alışır.
Ekin deformitesinin düzeltilmesi
Esnek veya orta derecede sert ekin deformitesinde baldır kasının zarının uzatılması (gastroknemius gevşetmesi), aşil tendonunun uzatılması ve gerekirse ayak bileği arka kapsülünün gevşetilmesi uygulanabilir. Hangi işlemin seçileceği Silfverskiöld testi ve muayene bulgularına göre belirlenir.
İlizarov ile kademeli düzeltme
Ağır, uzun süredir var olan, yara izi dokusu bulunan ya da daha önce ameliyat edilmiş ayaklarda tek seansta yapılan düzeltme cilt, damar ve sinirler üzerinde fazla gerginlik yaratabilir. Bu durumlarda halkasal bir dış fiksatörle ayak bileği haftalar içinde yavaş yavaş doğru konuma getirilebilir; gerekirse kemik düzeltmeleriyle birleştirilir. Bu yaklaşımın ilkelerini İlizarov ve ekstremite rekonstrüksiyon cerrahisi sayfamızda, düzeltilebilen deformiteleri ise İlizarov tekniği ile hangi deformiteler düzeltilir yazımızda bulabilirsiniz. İlizarov teknikleri ve deformite cerrahisi, Prof. Dr. Halil İbrahim Balcı'nın Paley Institute'ta da çalıştığı alanlar arasındadır.
Eklem dondurma (artrodez)
Eklemde ileri kireçlenme, belirgin dengesizlik veya diğer yöntemlerin uygun olmadığı durumlarda ayak bileği ya da arka ayak eklemlerinin dondurulması, ağrıyı azaltmak ve sabit bir basış yüzeyi sağlamak için bir seçenek olabilir.
Tedavi sonrası iyileşme süreci
Yumuşak doku ameliyatlarından sonra ayak genellikle birkaç hafta alçı veya botla korunur, ardından ortez ve fizik tedaviye geçilir. Tendon transferlerinde yeni kasın ayağı kaldırmayı öğrenmesi aylar alabilir. Fiksatörle kademeli düzeltmede fiksatör süresi haftalarla aylar arasında değişir ve sonrasında düzeltilen konumun korunması için ortez kullanılabilir. Her yöntemde iyileşme süresi ve elde edilen işlev, altta yatan nedene ve kişinin özelliklerine göre farklılık gösterir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Ayak düşüklüğü aniden başladıysa, özellikle yüzde kayma, kolda güçsüzlük veya konuşma bozukluğu eşlik ediyorsa (acil)
- Bel ağrısıyla birlikte idrar veya dışkı kontrolünde bozulma ya da kasık ve kalça çevresinde uyuşma varsa (acil)
- Diz yaralanması, kırık ya da alçı sonrasında ayağınızı kaldıramıyor veya ayak sırtınızda uyuşma hissediyorsanız
- Güçsüzlük giderek artıyor ya da her iki ayakta birden ortaya çıkıyorsa
- Sık tökezliyor, topuğunuzu yere tam basamıyorsanız
Özet
- Ayak düşüklüğü, ayağı kaldıran kaslardaki zayıflığa bağlıdır; ekin deformitesi ise baldır ve aşil tendonundaki kısalıkla ayak bileğinin aşağıda sertleşmesidir.
- Peroneal sinir hasarı, bel fıtığı ve nörolojik hastalıklar ayak düşüklüğünün sık nedenleridir.
- Ortez, germe egzersizleri ve fizik tedavi hem yürüyüşü destekler hem de ekin deformitesinin gelişmesini önlemeye yardımcı olur.
- Sinir cerrahisi, tendon transferi, yumuşak doku uzatmaları ve İlizarov ile kademeli düzeltme, uygun hastalarda değerlendirilen cerrahi seçeneklerdir.
- Uygun tedavi muayene, sinir testleri ve görüntüleme sonrasında belirlenir; sonuçlar kişiden kişiye değişir.
Sık Sorulan Sorular
Nedene bağlıdır. Bası sonucu gelişen peroneal sinir felçlerinin ve bazı bel fıtığına bağlı güçsüzlüklerin bir bölümü, bası ortadan kalktıktan sonra haftalar ya da aylar içinde düzelebilir. Sinirin tamamen koptuğu ya da uzun süre basıda kaldığı durumlarda iyileşme sınırlı olabilir. Seyir, düzenli muayeneler ve gerektiğinde tekrarlanan EMG ile izlenir.
Ortez, sinirin iyileşmesi beklenen dönemde tökezlemeyi azaltmak ve baldır kısalmasını önlemek için kullanılır. Sinir iyileştikçe ortez ihtiyacı azalabilir; iyileşmenin beklenmediği durumlarda ise uzun süreli kullanım ya da cerrahi seçenekler konuşulur. Ortezin tipi ve kullanım süresi, kas gücü ve yürüyüş değerlendirilerek kişiye özel belirlenir.
Uygun hastalarda arka tibial tendon transferi ortez ihtiyacını azaltabilir; bazı kişiler ortezsiz yürüyebilir. Ancak sonuç; aktarılan kasın gücüne, ayak bileğinin esnekliğine, eşlik eden sinir hasarının genişliğine ve rehabilitasyona uyuma bağlıdır ve kişiden kişiye değişir. Ameliyat öncesinde gerçekçi hedefler cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.
Hafif ve esnek ekin deformitesi düzenli germe egzersizleri, gece atelleri ve gerektiğinde seri alçılamayla belirgin şekilde iyileşebilir. Uzun süredir var olan, sert ya da yara dokusuyla birlikte olan deformitelerde ise egzersiz tek başına çoğu zaman yeterli olmaz ve cerrahi seçenekler değerlendirilir. Deformitenin derecesi muayenede ve gerektiğinde görüntülemeyle belirlenir.
Bel fıtığına bağlı yeni başlayan ya da giderek artan ayak güçsüzlüğü hızlı bir değerlendirme gerektirir, çünkü tedavi kararında zamanlama önemli olabilir. İdrar veya dışkı kontrolünde bozulma, kasık ve kalça çevresinde uyuşma ya da her iki bacakta güçsüzlük eşlik ediyorsa durum acildir ve vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tedavi seçenekleri ve sonuçlar kişiden kişiye değişir.
İlgili tedavi alanı Yetişkinlerde Bacak Eğriliği (O ve X Bacak) Düzeltme Cerrahisi